वर्तमानपत्रातली बातमी आपण रोज वाचतो; पण परीक्षेत “खालील विषयावर बातमी तयार करा” अशी कृती आली की पेन थांबतो. का? कारण बातमी ‘वाचणे’ आणि बातमी ‘लिहिणे’ या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. बातमी लेखन (batmi lekhan in marathi) हा दहावी-बारावीच्या मराठी कृतिपत्रिकेतील उपयोजित लेखनाचा महत्त्वाचा घटक आहे आणि योग्य रचना माहीत असेल तर हे हुकमी गुण मिळवून देणारे प्रकरण ठरते. या लेखात बातमीची रचना, ५W१H सूत्र, लिहिण्याच्या पायऱ्या आणि तीन संपूर्ण नमुना बातम्या दिल्या आहेत.
अनुक्रमणिका
बातमी लेखन म्हणजे काय?
एखादी नुकतीच घडलेली, लोकांच्या दृष्टीने महत्त्वाची घटना कमीत कमी शब्दांत, वस्तुनिष्ठपणे आणि आकर्षकपणे वाचकांपर्यंत पोहोचवणे म्हणजे बातमी लेखन. बातमीत लेखकाचे स्वतःचे मत नसते — जे घडले तेच, जसे घडले तसे. हीच गोष्ट बातमीला निबंधापासून वेगळी करते.
परीक्षेत बहुधा शालेय किंवा सामाजिक कार्यक्रमाची बातमी विचारली जाते — स्नेहसंमेलन, क्रीडा स्पर्धा, वृक्षारोपण, रक्तदान शिबिर, पारितोषिक वितरण वगैरे. कधी कधी विषयाऐवजी काही मुद्दे किंवा चौकट देऊन त्याआधारे बातमी तयार करायला सांगतात.
बातमीची रचना — चार भाग
चांगली बातमी उलट्या पिरॅमिडसारखी असते. सर्वांत महत्त्वाची माहिती आधी, तपशील नंतर. भाग असे —
१. शीर्षक (Headline)
बातमीचा प्राण. कमी शब्दांत, ठसठशीत आणि उत्सुकता निर्माण करणारे हवे. उदा. ‘विद्यामंदिर प्रशालेत वृक्षारोपणाचा उत्साह’ किंवा ‘तालुका क्रीडा स्पर्धेत सरस्वती विद्यालयाची बाजी’. शीर्षक मधोमध, ठळक अक्षरांत लिहावे.
२. स्थळ व दिनांक (Dateline)
शीर्षकाखाली नव्या ओळीवर — ‘नागपूर, दि. १४ :’ या पद्धतीने. काही वृत्तपत्रांत ‘प्रतिनिधी’ किंवा ‘वार्ताहर’ असाही उल्लेख असतो; परीक्षेत तो लिहिला तर उत्तम छाप पडते.
३. प्रस्तावना / इंट्रो (Lead)
पहिला परिच्छेद. इथेच बातमीचा गाभा येतो — कोण, काय, केव्हा, कुठे या चार प्रश्नांची उत्तरे दोन-तीन वाक्यांत. वाचकाने फक्त इंट्रो वाचला तरी त्याला घटना समजली पाहिजे.
४. तपशील / विस्तार (Body)
पुढील परिच्छेदांत घटनेचा क्रम, प्रमुख पाहुण्यांची नावे व वक्तव्ये, विजेत्यांची नावे, उपस्थितांची संख्या, आभारप्रदर्शन असा उतरत्या महत्त्वाने तपशील द्यावा.
५W १H सूत्र — बातमीचा कणा
पत्रकारितेत जगभर वापरले जाणारे हे सूत्र परीक्षेतही तुमचा नकाशा आहे. बातमी लिहिण्यापूर्वी या सहा प्रश्नांची उत्तरे कच्च्या पानावर काढा —
| इंग्रजी प्रश्न | मराठी अर्थ | उदाहरण (वृक्षारोपण बातमी) |
|---|---|---|
| What — काय? | कोणती घटना घडली? | वृक्षारोपण कार्यक्रम झाला |
| Who — कोण? | घटनेत कोण सहभागी होते? | विद्यार्थी, शिक्षक, वनअधिकारी |
| When — केव्हा? | घटना कधी घडली? | ५ जून, पर्यावरण दिनी |
| Where — कुठे? | घटना कोणत्या ठिकाणी घडली? | शाळेच्या मैदानावर व टेकडी परिसरात |
| Why — का? | घटनेमागचा हेतू काय? | पर्यावरण संवर्धनाचा संदेश देणे |
| How — कसे? | घटना कशा पद्धतीने घडली? | गटागटाने ५०० रोपांची लागवड |
पहिली चार उत्तरे इंट्रोमध्ये आणि शेवटची दोन तपशिलात — एवढे पाळले की बातमीची इमारत आपोआप उभी राहते.
बातमी कशी लिहावी? — ६ पायऱ्या
- दिलेला विषय किंवा चौकट दोनदा वाचा; घटनेचे स्वरूप निश्चित करा.
- ५W १H ची उत्तरे कच्च्या स्वरूपात लिहा — नावे, तारीख, स्थळ ठरवा (काल्पनिक चालतात).
- घटनेचे सार सांगणारे छोटे, आकर्षक शीर्षक तयार करा.
- स्थळ-दिनांक लिहून इंट्रोचा परिच्छेद लिहा — चार मूलभूत प्रश्नांची उत्तरे इथेच.
- दुसऱ्या-तिसऱ्या परिच्छेदात तपशील द्या — पाहुणे, भाषणातील एखादे वाक्य, संख्या, विजेते.
- शेवटी एकदा वाचून काळ (भूतकाळ) व त्रयस्थ भाषा तपासा; ‘मी/आम्ही’ आले असेल तर काढून टाका.
३ संपूर्ण नमुना बातम्या
नमुना बातमी १ : शालेय कार्यक्रम — वार्षिक स्नेहसंमेलन
आदर्श विद्यालयात वार्षिक स्नेहसंमेलनाची रंगतदार सांगता
विद्यार्थ्यांच्या कलागुणांनी उपस्थित मंत्रमुग्ध
सातारा, दि. २० : येथील आदर्श विद्यालयाचे वार्षिक स्नेहसंमेलन ‘रंगतरंग’ नुकतेच मोठ्या उत्साहात पार पडले. प्रसिद्ध साहित्यिक डॉ. सुनीता मोरे यांच्या हस्ते दीपप्रज्वलन करून संमेलनाचे उद्घाटन झाले. अध्यक्षस्थानी शाळेचे मुख्याध्यापक श्री. रमेश काळे होते.
कार्यक्रमाच्या पूर्वार्धात विद्यार्थ्यांनी स्वागतगीत, समूहनृत्य, एकांकिका व लोकनृत्य सादर केले. ‘पाणी वाचवा’ या विषयावरील नववीच्या विद्यार्थ्यांची लघुनाटिका विशेष गाजली. “पुस्तकातले शिक्षण आणि रंगमंचावरचे शिक्षण या दोन्हींतून व्यक्तिमत्त्व घडते,” असे प्रतिपादन डॉ. मोरे यांनी आपल्या भाषणात केले.
उत्तरार्धात वर्षभरातील गुणवंत विद्यार्थ्यांना पारितोषिके देण्यात आली. कार्यक्रमास पालक व माजी विद्यार्थी मोठ्या संख्येने उपस्थित होते. पर्यवेक्षिका सौ. वैशाली जोशी यांनी आभार मानले व राष्ट्रगीताने संमेलनाची सांगता झाली.
नमुना बातमी २ : क्रीडा स्पर्धा — जिल्हास्तरीय कबड्डी
जिल्हास्तरीय कबड्डी स्पर्धेत न्यू इंग्लिश स्कूल संघ अजिंक्य
अंतिम सामन्यात चुरशीने विजय; प्रथमेश शिंदे ‘सर्वोत्कृष्ट खेळाडू’
सोलापूर, दि. ८ : जिल्हा क्रीडा कार्यालयातर्फे आयोजित जिल्हास्तरीय शालेय कबड्डी स्पर्धेत न्यू इंग्लिश स्कूल, सोलापूरच्या संघाने विजेतेपद पटकावले. इंदिरा गांधी क्रीडा संकुलात झालेल्या अंतिम सामन्यात त्यांनी शिवछत्रपती विद्यालय, बार्शीच्या संघाचा ३४–२९ असा पराभव केला.
तीन दिवस चाललेल्या या स्पर्धेत जिल्ह्यातील एकूण ३२ संघ सहभागी झाले होते. अंतिम सामना अखेरच्या मिनिटापर्यंत रंगला. कर्णधार प्रथमेश शिंदे याने अखेरच्या चढाईत तीन गडी बाद करून संघाच्या विजयावर शिक्कामोर्तब केले. त्याला स्पर्धेतील ‘सर्वोत्कृष्ट खेळाडू’ म्हणून गौरविण्यात आले.
जिल्हा क्रीडा अधिकारी श्री. विजय गायकवाड यांच्या हस्ते विजेत्या संघाला चषक व रोख पारितोषिक देण्यात आले. “ग्रामीण भागातील मुलांमध्ये प्रचंड क्रीडागुणवत्ता आहे; तिला व्यासपीठ देणे हेच या स्पर्धेचे उद्दिष्ट आहे,” असे ते यावेळी म्हणाले. विजेता संघ आता विभागीय स्पर्धेत जिल्ह्याचे प्रतिनिधित्व करणार आहे.
नमुना बातमी ३ : वृक्षारोपण कार्यक्रम
जागतिक पर्यावरण दिनी सह्याद्री विद्यालयातर्फे ५०० रोपांची लागवड
‘एक विद्यार्थी – एक झाड’ उपक्रमाचा शुभारंभ
कोल्हापूर, दि. ५ : जागतिक पर्यावरण दिनाचे औचित्य साधून सह्याद्री विद्यालयाच्या विद्यार्थ्यांनी आज शाळेच्या परिसरात व लगतच्या टेकडीवर ५०० देशी रोपांची लागवड केली. वनक्षेत्रपाल श्रीमती अश्विनी देसाई यांच्या हस्ते वडाचे रोप लावून उपक्रमाचे उद्घाटन झाले.
या उपक्रमात इयत्ता पाचवी ते दहावीचे सुमारे ४५० विद्यार्थी व २५ शिक्षक सहभागी झाले. वड, पिंपळ, कडुलिंब, आवळा, जांभूळ अशा देशी झाडांची निवड जाणीवपूर्वक करण्यात आली. प्रत्येक विद्यार्थ्याने एका रोपाची जबाबदारी घेतली असून वर्षभर त्याची निगा राखण्याचा संकल्प केला. “झाड लावणे सोपे, जगवणे महत्त्वाचे. आजचा संकल्प पुढील पिढीसाठी सावली ठरेल,” असे उद्गार श्रीमती देसाई यांनी काढले.
उपक्रमासाठी वनविभागाने रोपे व मार्गदर्शन उपलब्ध करून दिले. मुख्याध्यापक श्री. सतीश पवार यांनी ‘एक विद्यार्थी – एक झाड’ हा उपक्रम दरवर्षी राबविण्याची घोषणा केली.
बोर्ड परीक्षेतील गुणदान व हुकमी टिप्स
दहावीच्या मराठी कृतिपत्रिकेत उपयोजित लेखनात बातमी लेखनासाठी ५ गुण असतात. परीक्षक साधारणपणे या गोष्टी पाहतात —
| निकष | काय अपेक्षित? |
|---|---|
| रचना | शीर्षक, स्थळ-दिनांक, इंट्रो, तपशील हे सर्व घटक योग्य क्रमाने |
| आशय | ५W १H ची उत्तरे; विषयाला धरून वस्तुनिष्ठ मजकूर |
| भाषा | भूतकाळ, त्रयस्थ निवेदन, वृत्तपत्रीय शैली, शुद्धलेखन |
आणखी काही अनुभवाचे बोल — बातमी फार लांबवू नका; ८ ते १२ ओळी पुरेशा. स्वतःचे मत (‘हा कार्यक्रम फारच छान झाला’) अजिबात लिहू नका. आणि शीर्षकाशिवाय बातमी म्हणजे बिनचेहऱ्याचा माणूस — ते विसरलात तर गुण गेलेच म्हणून समजा.
उपयोजित लेखनाची तयारी करताना पत्रलेखनाचा नवीन फॉरमॅट आणि सूचना फलक लेखन हे घटकही अभ्यासा — तिन्हींची रचना वेगवेगळी आहे आणि परीक्षेत गल्लत होणे परवडत नाही. रोजच्या लेखनसरावासाठी दैनंदिनी लेखन हा उत्तम मार्ग आहे.
FAQ — नेहमीचे प्रश्न
समारोप
बातमी लेखनाचे सूत्र आता स्पष्ट झाले असेल — शीर्षक, स्थळ-दिनांक, इंट्रो, तपशील ही चौकट आणि ५W १H हा आशय. वरच्या तीन नमुना बातम्या समोर ठेवून रक्तदान शिबिर, विज्ञान प्रदर्शन, स्वच्छता मोहीम अशा दोन-तीन विषयांवर स्वतः बातम्या लिहून पाहा. तिसऱ्या बातमीपर्यंत तुम्हाला जाणवेल — हा घटक परीक्षेतला सर्वांत सोपा आणि हमखास गुण देणारा आहे.
Leave a Comment
You must be logged in to post a comment.