इयत्ता दहावीच्या मराठी कृतिपत्रिकेत उपयोजित लेखन विभागात पत्रलेखन हा हमखास विचारला जाणारा घटक आहे — आणि तो पूर्ण ५ गुणांचा असतो. तरीही दरवर्षी हजारो विद्यार्थी जुन्या पद्धतीने पत्र लिहून गुण गमावतात. २०१९ पासून महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाने (SSC Board) पत्रलेखनाचा फॉरमॅट बदलला आहे. या लेखात मराठी पत्रलेखनाचा नवीन फॉरमॅट (marathi new format of letter writing), औपचारिक व अनौपचारिक पत्रांतील फरक आणि परीक्षेत जशीच्या तशी वापरता येतील अशी चार संपूर्ण नमुना पत्रे दिली आहेत.
या लेखात काय शिकाल?
नवीन फॉरमॅट म्हणजे नेमके काय बदलले?
पूर्वी आपण पत्राच्या उजव्या कोपऱ्यात स्वतःचा पत्ता आणि खाली दिनांक लिहीत असू. आठवतंय? आता तसे करायचे नाही. २०१९ च्या पुनर्रचित अभ्यासक्रमापासून बोर्डाने पत्रलेखनाची पद्धत आजच्या व्यावहारिक जगाशी जुळणारी केली आहे. माझ्या अनुभवानुसार, हा बदल नीट समजून न घेतल्यामुळेच बहुतेक विद्यार्थ्यांचे गुण कापले जातात.
| मुद्दा | जुना फॉरमॅट | नवीन फॉरमॅट (सध्याचा) |
|---|---|---|
| पत्रलेखकाचा पत्ता | पत्राच्या सुरुवातीला उजवीकडे | पत्राच्या शेवटी, नावाखाली |
| ई-मेल आयडी | नव्हता | अनिवार्य — नाव व पत्त्यानंतर लिहावा |
| दिनांक | पत्त्याखाली | पत्राच्या सुरुवातीला (डावीकडे किंवा उजवीकडे) |
| प्रश्नाचे स्वरूप | थेट विषय दिला जाई | कृतिपत्रिकेत निवेदन/जाहिरात देऊन त्याआधारे पत्र |
| पर्याय | औपचारिक किंवा अनौपचारिक | एकाच कृतीत दोन्ही पर्याय — एक निवडायचा |
थोडक्यात, नवीन पत्र हे ई-मेलच्या धाटणीचे झाले आहे. म्हणूनच शेवटी ई-मेल आयडी लिहिणे विसरलात, तर परीक्षक हमखास गुण कापतात.
पत्रांचे दोन प्रकार
१. औपचारिक पत्र (Formal Letter)
शासकीय कार्यालय, शाळेचे मुख्याध्यापक, वर्तमानपत्राचे संपादक, दुकानदार, कंपनी अशा व्यक्तींना/संस्थांना लिहिलेले पत्र औपचारिक असते. यात भाषा आदरयुक्त, मुद्देसूद आणि मोजकी असावी. मागणी पत्र, तक्रार पत्र, विनंती पत्र, चौकशी पत्र हे सगळे याच गटात येतात.
२. अनौपचारिक पत्र (Informal Letter)
आई-वडील, भाऊ-बहीण, मित्र-मैत्रीण, आजी-आजोबा अशा जवळच्या व्यक्तींना लिहिलेले पत्र अनौपचारिक. इथे भाषा मोकळी, आपुलकीची आणि गप्पा मारल्यासारखी चालते. अभिनंदन पत्र, कौतुक पत्र, निमंत्रण पत्र, विचारपूस करणारे पत्र ही याची उदाहरणे.
औपचारिक पत्राचा नवीन फॉरमॅट — टेम्प्लेट
खालील साचा जसाच्या तसा लक्षात ठेवा. परीक्षेत फक्त मजकूर बदलायचा, रचना हीच.
अनौपचारिक पत्राचा फॉरमॅट
रचना जवळपास तीच; फरक मायना आणि समारोपात.
- दिनांक — सुरुवातीला.
- मायना — ‘प्रिय मित्र समीर’, ‘तीर्थरूप बाबा’, ‘प्रिय ताई’ असा नात्यानुसार. तीर्थरूपांना ‘शिरसाष्टांग नमस्कार’, समवयस्कांना ‘सप्रेम नमस्कार’ लिहावा.
- मजकूर — मोकळ्या, घरगुती भाषेत; ख्यालीखुशाली विचारून मुख्य विषय.
- समारोप — ‘तुझा मित्र’, ‘तुझी लाडकी लेक’, ‘तुझाच’ + नाव, त्याखाली पत्ता व ई-मेल आयडी. हा नियम अनौपचारिक पत्रालाही लागू आहे, हे विसरू नका.
४ संपूर्ण नमुना पत्रे (नवीन फॉरमॅटनुसार)
नमुना १ : मागणी पत्र — शालेय ग्रंथालयासाठी पुस्तकांची मागणी
दिनांक : ८ जुलै २०२५
प्रति,
मा. व्यवस्थापक,
साहित्य सेवा बुक डेपो,
लक्ष्मी रोड, पुणे – ४११०३०.
विषय : शालेय ग्रंथालयासाठी पुस्तकांची मागणी करण्याबाबत.
महोदय,
मी ज्ञानदीप विद्यालय, पुणे या शाळेची ग्रंथालय-प्रमुख विद्यार्थिनी आहे. आमच्या शाळेच्या ग्रंथालयासाठी खालील पुस्तकांची आवश्यकता आहे. कृपया ती पुस्तके योग्य त्या सवलतीसह लवकरात लवकर पाठवावीत, ही विनंती.
१. श्यामची आई – साने गुरुजी – १० प्रती
२. एक होता कार्व्हर – वीणा गवाणकर – ५ प्रती
३. अग्निपंख – डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम (अनुवाद) – ५ प्रती
४. मराठी शब्दकोश – ३ प्रती
पुस्तके सुस्थितीत मिळाल्यानंतर देयकाची रक्कम शाळेमार्फत धनादेशाने पाठविण्यात येईल. पाठवणीसोबत देयक जोडावे.
आपली विश्वासू,
सानिका देशमुख
ग्रंथालय-प्रमुख, ज्ञानदीप विद्यालय,
सदाशिव पेठ, पुणे – ४११०३०.
ई-मेल : [email protected]
नमुना २ : तक्रार पत्र — परिसरातील अस्वच्छतेबाबत
दिनांक : २२ ऑगस्ट २०२५
प्रति,
मा. आरोग्य अधिकारी,
नाशिक महानगरपालिका,
नाशिक – ४२२००१.
विषय : गंगापूर रोड परिसरातील कचऱ्याच्या समस्येबाबत तक्रार.
महोदय,
मी गंगापूर रोड येथील आनंदनगर सोसायटीचा रहिवासी आहे. गेल्या तीन आठवड्यांपासून आमच्या परिसरातील कचराकुंडीतून कचरा उचलला जात नाही. कचरा रस्त्यावर पसरून दुर्गंधी सुटली असून डासांचे प्रमाण वाढले आहे. परिसरात लहान मुले व ज्येष्ठ नागरिक मोठ्या संख्येने राहतात; साथीचे आजार पसरण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.
याबाबत स्थानिक कार्यालयात दोनदा तोंडी तक्रार करूनही कार्यवाही झालेली नाही. तरी आपण या समस्येची तातडीने दखल घेऊन नियमित कचरा उचलण्याची व्यवस्था करावी, ही नम्र विनंती.
आपला विश्वासू,
अनिकेत पाटील
१२, आनंदनगर सोसायटी, गंगापूर रोड,
नाशिक – ४२२०१३.
ई-मेल : [email protected]
नमुना ३ : अभिनंदन पत्र (अनौपचारिक) — मैत्रिणीला यशाबद्दल
दिनांक : १८ जून २०२५
प्रिय मैत्रीण गार्गी,
सप्रेम नमस्कार.
काल वर्तमानपत्रात तुझा फोटो पाहिला आणि आनंदाने उडीच मारली! राज्यस्तरीय विज्ञान प्रदर्शनात तुझ्या ‘सौरऊर्जेवर चालणारे शुद्ध पाणी यंत्र’ या प्रकल्पाला प्रथम क्रमांक मिळाला — मनःपूर्वक अभिनंदन!
तू गेले सहा महिने या प्रकल्पासाठी किती मेहनत घेत होतीस, हे मी जवळून पाहिले आहे. सुट्टीच्या दिवशीही तू प्रयोगशाळेत असायचीस. त्या कष्टांचे चीज झाले. तुझ्या या यशाने आपल्या शाळेचे नावही उज्ज्वल झाले आहे. आता राष्ट्रीय स्तरावरही तू असेच यश मिळव, अशी खात्री वाटते.
काका-काकूंना माझा नमस्कार सांग. पुण्याला आलीस की भेटूच.
तुझीच मैत्रीण,
ईशा कुलकर्णी
२४, शिवाजीनगर, पुणे – ४११००५.
ई-मेल : [email protected]
नमुना ४ : चौकशी पत्र — संगणक वर्गाबाबत चौकशी
दिनांक : ५ मे २०२५
प्रति,
मा. संचालक,
टेक्नोव्हिजन संगणक प्रशिक्षण संस्था,
स्टेशन रोड, कोल्हापूर – ४१६००१.
विषय : उन्हाळी सुट्टीतील संगणक वर्गाबाबत चौकशी.
संदर्भ : दैनिक ‘लोकसेवा’ मधील दि. २ मे २०२५ रोजीची आपली जाहिरात.
महोदय,
वरील संदर्भातील जाहिरात वाचून आपल्या संस्थेत उन्हाळी सुट्टीत विद्यार्थ्यांसाठी ‘बेसिक कॉम्प्युटर व टायपिंग’ वर्ग सुरू होणार असल्याचे समजले. मी नववीत शिकत असून या वर्गात प्रवेश घेण्यास इच्छुक आहे. त्यासाठी खालील माहिती मिळावी, ही विनंती —
१. वर्गाचा कालावधी व दररोजची वेळ किती?
२. एकूण शुल्क किती व ते हप्त्याने भरता येईल का?
३. विद्यार्थ्यांसाठी काही सवलत आहे का?
४. अभ्यासक्रम पूर्ण झाल्यावर प्रमाणपत्र मिळेल का?
वरील माहिती लवकर कळवावी, म्हणजे प्रवेशाचा निर्णय घेता येईल.
आपला विश्वासू,
रोहन जाधव
७८, रंकाळा परिसर, कोल्हापूर – ४१६०१२.
ई-मेल : [email protected]
विद्यार्थ्यांच्या नेहमीच्या चुका — या टाळा
पत्रलेखन तपासताना काही चुका पुन्हा पुन्हा दिसतात. त्या अशा —
- ई-मेल आयडी विसरणे — नवीन फॉरमॅटमधील सर्वांत महाग पडणारी चूक. शेवटी ई-मेल लिहिलाच पाहिजे.
- पत्ता वर लिहिणे — जुन्या सवयीने स्वतःचा पत्ता सुरुवातीला लिहिला जातो. तो शेवटीच हवा.
- विषय लांबलचक लिहिणे — विषय एका ओळीतच असावा; त्यात पूर्ण मजकूर सांगू नये.
- औपचारिक पत्रात गप्पांची भाषा — ‘कसे आहात? मजेत ना?’ असे औपचारिक पत्रात लिहू नये.
- खरे नाव लिहिणे — परीक्षेत स्वतःचे खरे नाव/शाळेचे नाव लिहू नये; प्रश्नात दिलेले किंवा काल्पनिक नाव (उदा. अ.ब.क.) वापरावे.
- परिच्छेद न पाडणे — एकाच दमात दहा ओळी लिहिल्याने पत्र वाचनीय राहत नाही. कारण, तपशील, समारोप असे किमान तीन परिच्छेद पाडावेत.
परीक्षेत पैकीच्या पैकी गुण कसे मिळवाल?
SSC कृतिपत्रिकेत पत्रलेखनाला ५ गुण असतात आणि निवेदन/जाहिरातीच्या आधारे औपचारिक व अनौपचारिक असे दोन पर्याय दिले जातात. गुणदान साधारणपणे असे होते — फॉरमॅट/रचना, विषयानुरूप मुद्देसूद मजकूर, आणि भाषाशुद्धी. म्हणजे केवळ सुंदर मजकूर लिहून भागत नाही; रचना अचूक हवी.
माझा विद्यार्थ्यांना नेहमीचा सल्ला — आधी प्रश्नातील निवेदन दोनदा वाचा. कोणाला पत्र लिहायचे, कोणत्या भूमिकेतून लिहायचे आणि हेतू काय, हे तीन प्रश्न स्वतःला विचारा. मगच पेन उचला. वेळ वाचवायचा असेल तर औपचारिक पत्राचा साचा तोंडपाठ करा; तो जवळपास प्रत्येक प्रकारात सारखाच राहतो. उपयोजित लेखनातील इतर घटकांचाही सराव करा — बातमी लेखन आणि सूचना फलक लेखन हे पत्रलेखनाइतकेच हमखास विचारले जाणारे घटक आहेत.
आणखी एक — लेखनसरावासाठी रोजनिशी लिहिण्याची सवय फार उपयोगी पडते. रोजनिशी कशी लिहावी हे दैनंदिनी लेखन या लेखात सविस्तर दिले आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
निष्कर्ष
पत्रलेखन हा पाठांतराचा नव्हे, तर सरावाचा विषय आहे. नवीन फॉरमॅटची रचना एकदा पक्की झाली की मागणी, तक्रार, विनंती, अभिनंदन — कोणतेही पत्र पाच मिनिटांत सफाईदार लिहिता येते. वर दिलेली चार नमुना पत्रे स्वतःच्या हाताने एकदा लिहून काढा; नुसती वाचून ठेवू नका. फॉरमॅट हातात बसला की परीक्षेतले ५ गुण तुमचेच.
Leave a Comment
You must be logged in to post a comment.