मराठी महिन्यांची नावे: संपूर्ण यादी

मराठी महिन्यांची नावे शिकणे हे शालेय अभ्यासातील एक महत्त्वाचे पाऊल आहे. वर्षातील बारा महिन्यांची नावे मराठीत कशी लिहितात, हिंदू पंचांगातील महिने कोणते आहेत आणि प्रत्येक महिन्याशी कोणते सण जोडलेले आहेत, हे या लेखात सोप्या भाषेत समजावले आहे. इंग्रजी महिन्यांची यादी, हिंदू महिन्यांची यादी, सणांची माहिती आणि नावे लक्षात ठेवण्याच्या सोप्या टिप्स — सर्व काही एकाच ठिकाणी दिले आहे. ही यादी वहीत लिहून ठेवा आणि रोज एकदा वाचून पाठ करा, म्हणजे महिन्यांची नावे कायम लक्षात राहतील.

इंग्रजी महिन्यांची मराठी नावे

आपण दैनंदिन जीवनात, शाळेत आणि सरकारी कामात वापरतो ते बारा महिने इंग्रजी कॅलेंडरचे आहेत. मराठीत ही नावे इंग्रजी नावांच्या उच्चाराप्रमाणेच लिहिली जातात. खालील तक्त्यात प्रत्येक महिन्याचे मराठी नाव आणि त्या महिन्यातील दिवस दिले आहेत.

क्रम	महिन्याचे नाव	दिवस
१	जानेवारी	३१
२	फेब्रुवारी	२८ किंवा २९
३	मार्च	३१
४	एप्रिल	३०
५	मे	३१
६	जून	३०
७	जुलै	३१
८	ऑगस्ट	३१
९	सप्टेंबर	३०
१०	ऑक्टोबर	३१
११	नोव्हेंबर	३०
१२	डिसेंबर	३१

जानेवारी हा वर्षाचा पहिला महिना आहे आणि डिसेंबर हा वर्षाचा शेवटचा महिना आहे. ही बारा नावे क्रमाने पाठ करणे हाच या यादीचा पाया आहे. शाळेच्या परीक्षेत महिन्यांची नावे क्रमाने लिहायला सांगितली जातात, त्यामुळे तक्ता पाहून नावे नुसती वाचू नका — ती क्रमाने म्हणण्याचा सराव करा.

काही नावांच्या अक्षररचनेकडे विशेष लक्ष द्या. सप्टेंबर, ऑक्टोबर, नोव्हेंबर आणि डिसेंबर ही चार नावे लिहिताना शेवटी येणारा ‘बर’ लक्षात ठेवा. डिसेंबर हे मराठी स्पेलिंग आहे; हिंदीत वापरले जाणारे ‘दिसंबर’ हे रूप मराठीत लिहू नका. फेब्रुवारी हा एकमेव असा महिना आहे ज्यातील दिवसांची संख्या दरवर्षी सारखी नसते. साधारण वर्षात फेब्रुवारीत २८ दिवस असतात, तर लीप वर्षात २९ दिवस असतात. लीप वर्ष दर चार वर्षांनी येते. एप्रिल, जून, सप्टेंबर आणि नोव्हेंबर या चार महिन्यांत प्रत्येकी ३० दिवस असतात. उरलेल्या सात महिन्यांत प्रत्येकी ३१ दिवस असतात. हे लक्षात ठेवण्यासाठी ‘तीस दिवसांचा महिना’ ही ओळख उपयोगी पडते — एप्रिल, जून, सप्टेंबर, नोव्हेंबर या चार महिन्यांची नावे एकत्र पाठ करा.

महिन्यांची नावे लिहिताना त्यांची सुरुवात मोठ्या अक्षराने करण्याची इंग्रजी सवय मराठीत लागू होत नाही, कारण देवनागरीत मोठी व लहान अक्षरे नसतात. त्यामुळे मराठीत नावे जशी आहेत तशीच लिहा. ही नावे अचूक लिहिण्याचा सराव झाला की, तारखा लिहिणेही सोपे होते. उदाहरणार्थ, तुमचा वाढदिवस कोणत्या महिन्यात येतो, शाळेची परीक्षा कोणत्या महिन्यात असते, हे सांगताना याच नावांचा वापर होतो. शाळेचे वेळापत्रक, सुट्ट्यांची यादी आणि परीक्षांचे वेळापत्रक या सर्वांत महिन्यांची नावे वापरली जातात. वर्तमानपत्रातील तारखा वाचताना किंवा दैनंदिनीत नोंद करताना ही नावे रोज समोर येतात. मे आणि जून ही दोन नावे लहान आहेत, ती लक्षात ठेवणे सर्वांत सोपे आहे — त्यांच्या भोवतीची नावेही त्यामुळे लक्षात राहतात. अंकांची नावेही सोबत पक्की असली तर तारखा वाचणे आणखी सोपे जाते — मराठी अंक १ ते १०० ही यादी यासाठी उपयोगी पडेल.

हिंदू पंचांगातील मराठी महिने

इंग्रजी कॅलेंडरबरोबरच महाराष्ट्रात हिंदू पंचांगही वापरले जाते. हिंदू महिने चंद्राच्या गतीवर आधारलेले असतात. त्यामुळे हिंदू महिना इंग्रजी महिन्याशी नेमका जुळत नाही; तो दोन इंग्रजी महिन्यांच्या संधीवर पसरलेला असतो. खालील तक्त्यात बारा हिंदू महिने आणि त्यांचा अंदाजे इंग्रजी काळ दिला आहे. हे महिने अंदाजे आहेत, हे लक्षात ठेवा — चंद्रावर आधारलेले महिने दरवर्षी थोडे पुढे किंवा मागे सरकतात.

क्रम	हिंदू महिना	अंदाजे इंग्रजी महिने
१	चैत्र	मार्च–एप्रिल
२	वैशाख	एप्रिल–मे
३	ज्येष्ठ	मे–जून
४	आषाढ	जून–जुलै
५	श्रावण	जुलै–ऑगस्ट
६	भाद्रपद	ऑगस्ट–सप्टेंबर
७	आश्विन	सप्टेंबर–ऑक्टोबर
८	कार्तिक	ऑक्टोबर–नोव्हेंबर
९	मार्गशीर्ष	नोव्हेंबर–डिसेंबर
१०	पौष	डिसेंबर–जानेवारी
११	माघ	जानेवारी–फेब्रुवारी
१२	फाल्गुन	फेब्रुवारी–मार्च

हिंदू पंचांगानुसार वर्षाची सुरुवात चैत्र महिन्यापासून होते. चैत्राच्या पहिल्या दिवशी गुढी पाडवा साजरा केला जातो आणि तो मराठी नववर्षाचा दिवस मानला जातो. त्यामुळे इंग्रजी वर्ष जानेवारीत सुरू होते, तर हिंदू वर्ष चैत्रात सुरू होते, हा फरक लक्षात ठेवा. हिंदू महिन्यांची नावे क्रमाने पाठ करताना चैत्रापासून सुरुवात करा — चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष, माघ, फाल्गुन.

चंद्रावर आधारलेल्या या महिन्यांमुळे सणांच्या तारखा दरवर्षी बदलतात. इंग्रजी कॅलेंडरमध्ये दिवाळी कधी ऑक्टोबरमध्ये तर कधी नोव्हेंबरमध्ये येते, याचे कारण हेच आहे. दर दोन-तीन वर्षांनी पंचांगात एक अधिक महिना येतो, ज्यामुळे हिंदू महिने ऋतूंशी जुळलेले राहतात. हा अधिक महिना आला की त्या वर्षात तेरा महिने मोजले जातात. सणांची नेमकी तारीख दरवर्षी पंचांग पाहून ठरवावी लागते, त्यामुळे तक्त्यात दिलेल्या जोड्या अंदाजे म्हणूनच वापरा.

ऋतूंशी जोडून ही नावे लक्षात ठेवणे सोपे जाते. चैत्र आणि वैशाख हे उन्हाळ्याचे महिने आहेत. आषाढ आणि श्रावण या काळात पाऊस पडतो. भाद्रपद आणि आश्विन हे पावसाच्या शेवटचे आणि शरद ऋतूचे महिने आहेत. मार्गशीर्ष, पौष आणि माघ या काळात थंडी असते. फाल्गुन संपताना उन्हाळ्याची चाहूल लागते. महिन्यांची नावे अशी ऋतूंशी जोडली की ती लक्षात ठेवणे खूप सोपे होते. सणांचा क्रमही हिंदू महिन्यांचा क्रम लक्षात ठेवायला मदत करतो — वर्षाची सुरुवात गुढी पाडव्याने होते, मग श्रावणात नागपंचमी येते, त्यानंतर भाद्रपदात गणेश चतुर्थी येते, कार्तिकात दिवाळी येते आणि पौषात मकर संक्रांती येते. हे पाच सण क्रमाने लक्षात ठेवले की त्यांच्यामधील महिनेही क्रमाने आठवतात. चैत्रानंतर वैशाख आणि ज्येष्ठ हे दोन महिने येतात, हे या सणांच्या क्रमावरून समजते. ही नावे वाचताना त्यांचे उच्चारही लक्षात घ्या — ज्येष्ठ, आषाढ, भाद्रपद, आश्विन ही नावे लिहिताना त्यांतील जोडाक्षरे नीट पाहा. मराठी बाराखडी चा सराव असेल तर जोडाक्षरांची नावे वाचणे आणि लिहिणे सोपे जाते.

महिन्यांशी संबंधित सण

प्रत्येक हिंदू महिन्याशी काही सण जोडलेले आहेत. खाली दिलेले सण आणि त्यांचे महिने विश्वसनीय स्रोतांवरून तपासलेले आहेत. सणांच्या तारखा दरवर्षी चंद्राच्या गतीनुसार बदलतात, त्यामुळे नेमकी तारीख त्या वर्षाचे पंचांग पाहून ठरवावी.

महिना	सण
चैत्र	गुढी पाडवा — मराठी नववर्षाचा पहिला दिवस
श्रावण	नागपंचमी
भाद्रपद	गणेश चतुर्थी — गणेशाचा जन्मदिवस, दहा दिवस साजरा होणारा उत्सव
कार्तिक	दिवाळी — मुख्य दिवस कार्तिक अमावस्येला येतो
पौष	मकर संक्रांती — सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो तेव्हाचा सण

गुढी पाडवा हा चैत्राच्या पहिल्या दिवशी येतो आणि त्याच दिवसापासून हिंदू नववर्ष सुरू होते. श्रावण महिन्यात नागपंचमी येते. भाद्रपद महिन्यात गणेश चतुर्थी साजरी होते; महाराष्ट्रात हा उत्सव मोठ्या प्रमाणावर साजरा केला जातो आणि तो दहा दिवस चालतो. कार्तिक महिन्यात दिवाळी येते — दिवाळीचा मुख्य दिवस कार्तिक अमावस्येला असतो. पौष महिन्यात मकर संक्रांती येते; हा सण साधारणपणे जानेवारीच्या मध्यात येतो. सण आणि महिना यांची ही जोडी लक्षात ठेवली की महिन्यांची नावे आपोआप लक्षात राहतात. या पाच सणांव्यतिरिक्तही प्रत्येक महिन्यात सण येतात, पण या लेखात फक्त विश्वसनीय स्रोतांवरून तपासलेले सण-महीना दुवेच दिले आहेत. एखाद्या सणाची नेमकी तारीख हवी असल्यास त्या वर्षाचे पंचांग पाहावे, कारण चंद्रावर आधारलेले सण दरवर्षी वेगळ्या तारखेला येतात.

महिन्यांची नावे लक्षात ठेवण्याच्या सोप्या टिप्स

महिन्यांची नावे पाठ करण्याचा सर्वात सोपा मार्ग म्हणजे त्यांची विभागणी करून शिकणे. इंग्रजी महिन्यांची बारा नावे एकदम पाठ करण्याऐवजी त्यांचे ऋतूंनुसार तीन गट करा — उन्हाळ्याचे महिने, पावसाळ्याचे महिने आणि हिवाळ्याचे महिने. प्रत्येक गटातील चार नावे आधी पाठ करा, मग तीन गट एकत्र म्हणा. अशा छोट्या तुकड्यांत शिकलेले जास्त काळ लक्षात राहते.

हिंदू महिन्यांची नावे पाठ करताना चैत्रापासून सुरुवात करा आणि क्रमाने म्हणा. चैत्र हे वर्षाचे पहिले पाऊल आहे, हे लक्षात ठेवले की पुढची नावे क्रमाने येतात. सणांशी जोडून शिका — गुढी पाडवा म्हणजे चैत्र, गणेश चतुर्थी म्हणजे भाद्रपद, दिवाळी म्हणजे कार्तिक. सणाची नावे आपल्याला आधीपासून माहीत असतात, त्यामुळे सण हा महिन्याच्या नावाचा दुवा बनतो.

रोजच्या वापरात महिन्यांची नावे आणा. आजची तारीख मराठी महिन्याने सांगा, वाढदिवस किंवा सुट्टी कोणत्या महिन्यात येते हे मराठीत सांगा. घरातील दिनदर्शिकेवर महिन्यांची मराठी नावे शोधा आणि ती रोज वाचा. वहीत दोन्ही याद्या स्वतःच्या हाताने लिहा — लिहून शिकलेले फक्त वाचून शिकलेल्यापेक्षा जास्त काळ लक्षात राहते. आठवड्यातून एकदा दोन्ही याद्या न पाहता म्हणण्याचा सराव करा. एखादे नाव अडले तरच तक्ता पाहा. काही दिवसांत बारा अधिक बारा अशी चोवीसही नावे तुमच्या तोंडपाठ होतील.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

प्रश्न: जानेवारीला मराठीत काय म्हणतात?

उत्तर: जानेवारी. इंग्रजी महिन्यांची मराठी नावे अशी आहेत: जानेवारी, फेब्रुवारी, मार्च, एप्रिल, मे, जून, जुलै, ऑगस्ट, सप्टेंबर, ऑक्टोबर, नोव्हेंबर, डिसेंबर.

प्रश्न: मराठी वर्षाचा पहिला महिना कोणता?

उत्तर: चैत्र. हिंदू पंचांगानुसार वर्षाची सुरुवात चैत्र महिन्यापासून होते. चैत्राच्या पहिल्या दिवशी गुढी पाडवा साजरा केला जातो आणि तो मराठी नववर्षाचा दिवस मानला जातो.

प्रश्न: श्रावण महिना इंग्रजी कोणत्या महिन्यात येतो?

उत्तर: जुलै–ऑगस्ट. श्रावणात नागपंचमी येते. श्रावण हा पावसाळ्यातील महिना आहे.

प्रश्न: मराठी महिने आणि इंग्रजी महिने सारखेच असतात का?

उत्तर: नाही. हिंदू महिने चंद्रावर आधारित असतात, त्यामुळे ते इंग्रजी महिन्यांशी नेमके जुळत नाहीत. या लेखात दिलेले महिने अंदाजे आहेत आणि चंद्रावर आधारलेले महिने दरवर्षी थोडे पुढे किंवा मागे सरकतात.

शेवट

मराठी महिन्यांची नावे एकदा पक्की झाली की तारखा वाचणे, सणांचे महिने सांगणे आणि शाळेचा अभ्यास करणे खूप सोपे होते. इंग्रजी महिने जानेवारीपासून आणि हिंदू महिने चैत्रापासून सुरू होतात, हा फरक नीट लक्षात ठेवा. दोन्ही याद्या वहीत लिहून ठेवा आणि रोज एकदा वाचून पाठ करा.

मराठीतील आणखी नावांच्या याद्या शिकण्यासाठी ही पानेही पाहा: फळांची नावे मराठीत आणि झाडांची नावे मराठीत. नोकरी आणि शिक्षण यांविषयीच्या अधिक माहितीसाठी नौकरी निंजा चे मुख्य पान पाहा.