विशेषणाचे प्रकार म्हणजे काय? गुणवाचक, संख्यावाचक व उदाहरणे

‘चांगला मुलगा’, ‘पाच पुस्तके’, ‘माझे घर’ — या तिन्ही वाक्यांतील विशेषणे वेगवेगळी माहिती देतात. पहिले विशेषण गुण सांगते, दुसरे संख्या सांगते, तर तिसरे मालकी सांगते. विशेषणाचे प्रकार समजले की ‘खालील वाक्यातील विशेषण कोणत्या प्रकारचे आहे?’ असा प्रश्न परीक्षेत सहज सोडवता येतो. शालेय परीक्षांपासून MPSC, पोलीस भरती आणि तलाठी परीक्षांपर्यंत विशेषणाचे प्रकार हमखास विचारले जातात. या लेखात विशेषणाच्या चार प्रकारांची सोपी व्याख्या, त्यांतील फरक व 10 उदाहरणे पाहू.

विशेषणाचे प्रकार म्हणजे काय?

नामाची विशेष माहिती सांगणाऱ्या शब्दाला विशेषण म्हणतात. विशेषण कोणती माहिती देते, यावरून त्याचे प्रकार ठरतात — गुण सांगणारे गुणवाचक, संख्या सांगणारे संख्यावाचक, सर्वनामापासून बनलेले सार्वनामिक आणि नामाकडे बोट दाखवणारे दर्शक विशेषण. प्रत्येक प्रकाराची ओळख त्याच्या अर्थावरून होते — उदाहरणार्थ, ‘गोड आंबा’ मधील ‘गोड’ हे गुणवाचक आहे, तर ‘पाच पुस्तके’ मधील ‘पाच’ हे संख्यावाचक आहे.

विशेषणाचे प्रमुख प्रकार

प्रकार	व्याख्या	उदाहरण
गुणवाचक विशेषण	नामाचा गुण, रंग, आकार किंवा स्थिती सांगणारे विशेषण	चांगला मुलगा, गोड आंबा
संख्यावाचक विशेषण	नामाची संख्या किंवा क्रम सांगणारे विशेषण	पाच पुस्तके, पहिला विद्यार्थी
सार्वनामिक विशेषण	सर्वनामापासून बनलेले व नामापूर्वी येणारे विशेषण	माझे पुस्तक, कोणता प्रश्न
दर्शक विशेषण	नामाकडे बोट दाखवून त्याची ओळख करून देणारे विशेषण	हा मुलगा, ती वही

संख्यावाचक विशेषणाचे उपप्रकार

उपप्रकार	व्याख्या	उदाहरण
गणनावाचक	नामांची नक्की संख्या सांगणारे विशेषण	दोन मुले, दहा पुस्तके
क्रमवाचक	नामाचा क्रम सांगणारे विशेषण	पहिला विद्यार्थी, तिसरी घंटा
आवृत्तिवाचक	संख्या किती पटीने आहे हे सांगणारे विशेषण	दुप्पट पैसे, तिप्पट नफा

विशेषणाचे प्रकार — 10 उदाहरणे

वाक्य	विशेषण	प्रकार
चांगला मुलगा अभ्यास करतो.	चांगला	गुणवाचक
गोड आंबा खूप आवडतो.	गोड	गुणवाचक
पाच पुस्तके टेबलावर आहेत.	पाच	संख्यावाचक
पहिला विद्यार्थी बक्षीस जिंकला.	पहिला	संख्यावाचक (क्रमवाचक)
माझे पुस्तक हरवले.	माझे	सार्वनामिक
कोणता प्रश्न अवघड आहे?	कोणता	सार्वनामिक
हा मुलगा हुशार आहे.	हा	दर्शक
ती वही माझी आहे.	ती	दर्शक
दुप्पट पैसे खर्च झाले.	दुप्पट	संख्यावाचक (आवृत्तिवाचक)
उंच इमारत शहरात दिसते.	उंच	गुणवाचक

परीक्षेत विशेषणाचा प्रकार कसा ओळखावा

विशेषणाचा प्रकार ओळखायची सोपी खूण म्हणजे विशेषण काय सांगते ते पाहणे. गुण, रंग, आकार किंवा स्वभाव सांगत असेल तर ते गुणवाचक असते — ‘गोड’, ‘उंच’, ‘हुशार’. संख्या किंवा क्रम सांगत असेल तर ते संख्यावाचक असते — ‘पाच’, ‘पहिला’, ‘दुप्पट’. ‘माझे’, ‘तुझे’, ‘कोणता’, ‘ज्या’ यांसारखे सर्वनामापासून बनलेले शब्द असतील तर ते सार्वनामिक असते. ‘हा’, ‘तो’, ‘ही’, ‘ती’ यांसारखे शब्द नामाकडे बोट दाखवत असतील तर ते दर्शक असते. लक्षात ठेवा — दर्शक विशेषण कधीकधी सार्वनामिक विशेषणातच मोजले जाते, त्यामुळे परीक्षेत दोन्ही उत्तरांपैकी प्रश्नात दिलेल्या पर्यायानुसार निवड करावी.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे प्रश्न

• गुणवाचक विशेषण म्हणजे काय? — नामाचा गुण, रंग, आकार किंवा स्थिती सांगणारे विशेषण; उदाहरणार्थ, चांगला मुलगा, गोड आंबा.
• संख्यावाचक विशेषण म्हणजे काय? — नामाची संख्या किंवा क्रम सांगणारे विशेषण; उदाहरणार्थ, पाच पुस्तके, पहिला विद्यार्थी.
• सार्वनामिक विशेषण म्हणजे काय? — सर्वनामापासून बनलेले व नामापूर्वी येणारे विशेषण; उदाहरणार्थ, माझे पुस्तक, कोणता प्रश्न.
• दर्शक विशेषण म्हणजे काय? — नामाकडे बोट दाखवून त्याची ओळख करून देणारे विशेषण; उदाहरणार्थ, हा मुलगा, ती वही.
• ‘पहिला विद्यार्थी’ यातील विशेषण कोणत्या प्रकारचे आहे? — क्रमवाचक, जे संख्यावाचक विशेषणाचा उपप्रकार आहे.

सारांश

विशेषण काय सांगते यावरून त्याचे चार प्रकार ठरतात — गुण सांगणारे गुणवाचक, संख्या किंवा क्रम सांगणारे संख्यावाचक, सर्वनामापासून बनलेले सार्वनामिक आणि नामाकडे बोट दाखवणारे दर्शक. संख्यावाचकाचे गणनावाचक, क्रमवाचक व आवृत्तिवाचक असे तीन उपप्रकार आहेत. विशेषणाचा अर्थ पाहिला की त्याचा प्रकार ओळखणे परीक्षेत सोपे जाते.

मराठी व्याकरणातील आणखी घटक वाचायचे असतील तर विशेषण म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे, सर्वनाम म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे आणि क्रियापदाचे प्रकार: सकर्मक, अकर्मक व उदाहरणे हे लेखही वाचा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

गुणवाचक विशेषण म्हणजे काय?
नामाचा गुण, रंग, आकार किंवा स्थिती सांगणारे विशेषण म्हणजे गुणवाचक विशेषण होय; उदाहरणार्थ, चांगला मुलगा, गोड आंबा.

संख्यावाचक विशेषण म्हणजे काय?
नामाची संख्या किंवा क्रम सांगणारे विशेषण म्हणजे संख्यावाचक विशेषण होय; उदाहरणार्थ, पाच पुस्तके, पहिला विद्यार्थी.

सार्वनामिक विशेषण म्हणजे काय?
सर्वनामापासून बनलेले व नामापूर्वी येणारे विशेषण म्हणजे सार्वनामिक विशेषण होय; उदाहरणार्थ, माझे पुस्तक, कोणता प्रश्न.

दर्शक विशेषण म्हणजे काय?
नामाकडे बोट दाखवून त्याची ओळख करून देणारे विशेषण म्हणजे दर्शक विशेषण होय; उदाहरणार्थ, हा मुलगा, ती वही.

विशेषणाचे किती प्रकार आहेत?
विशेषणाचे चार मुख्य प्रकार आहेत — गुणवाचक, संख्यावाचक, सार्वनामिक व दर्शक विशेषण; संख्यावाचकाचे गणनावाचक, क्रमवाचक व आवृत्तिवाचक असे तीन उपप्रकार आहेत.