शब्दांचे प्रकार म्हणजे काय? विकारी व अविकारी शब्द

‘राम शाळेत जातो’ या वाक्यात ‘राम’, ‘शाळेत’ आणि ‘जातो’ हे शब्द आहेत. ‘राम’चे रूप ‘रामाला’, ‘रामाने’ असे बदलते, तर ‘शाळेत’ हे रूप नेहमी तसेच राहते. काही शब्दांचे रूप बदलते, तर काही शब्दांचे रूप कधीच बदलत नाही — याचवरून शब्दांचे दोन प्रकार पडतात: विकारी शब्द आणि अविकारी शब्द. शालेय परीक्षांपासून MPSC, पोलीस भरती व तलाठी परीक्षांपर्यंत ‘खालीलपैकी विकारी शब्द कोणता?’ असा प्रश्न हमखास विचारला जातो. या लेखात शब्दांच्या दोन प्रकारांची सोपी व्याख्या, त्यांतील फरक व 10 उदाहरणे पाहू.

शब्दांचे प्रकार म्हणजे काय?

वाक्यात वापरताना लिंग, वचन, विभक्ती, काळ किंवा पुरुष यांनुसार ज्या शब्दांचे रूप बदलते, त्यांना विकारी शब्द म्हणतात; आणि ज्या शब्दांचे रूप कधीच बदलत नाही, त्यांना अविकारी शब्द म्हणतात. नाम, सर्वनाम, विशेषण व क्रियापद हे चार विकारी शब्द आहेत, तर क्रियाविशेषण, शब्दयोगी अव्यय, उभयान्वयी अव्यय व केवलप्रयोगी अव्यय हे चार अविकारी शब्द आहेत.

विकारी शब्द म्हणजे काय?

विकारी शब्द म्हणजे वाक्यातील वापरानुसार ज्यांचे रूप बदलते असे शब्द. नामाचे रूप लिंग, वचन व विभक्तीनुसार बदलते — ‘मुलगा’चे ‘मुलगी’, ‘मुले’, ‘मुलाला’ असे रूप होते. सर्वनामाचे रूपही बदलते — ‘मी’चे ‘मला’, ‘माझा’ असे रूप होते. विशेषणाचे रूप नामाच्या लिंग व वचनानुसार बदलते — ‘चांगला मुलगा’, ‘चांगली मुलगी’, ‘चांगले मूल’. क्रियापदाचे रूप काळ, लिंग, वचन व पुरुषानुसार बदलते — ‘खेळतो’, ‘खेळते’, ‘खेळले’, ‘खेळेन’.

विकारी शब्द	रूप कशानुसार बदलते	उदाहरण
नाम	लिंग, वचन, विभक्ती	मुलगा — मुलगी, मुले, मुलाला
सर्वनाम	लिंग, वचन, विभक्ती, पुरुष	मी — मला, माझा; तो — त्याला, त्याचे
विशेषण	नामाचे लिंग व वचन	चांगला — चांगली, चांगले
क्रियापद	काळ, लिंग, वचन, पुरुष	खेळतो — खेळते, खेळले, खेळेन

अविकारी शब्द म्हणजे काय?

अविकारी शब्द म्हणजे वाक्यातील वापरानुसार ज्यांचे रूप कधीच बदलत नाही असे शब्द. ‘हळू’ हा शब्द कोणत्याही वाक्यात तसाच राहतो — ‘तो हळू चालतो’, ‘ती हळू चालते’ या दोन्ही वाक्यांत ‘हळू’चे रूप बदलत नाही. क्रियाविशेषण, शब्दयोगी अव्यय, उभयान्वयी अव्यय व केवलप्रयोगी अव्यय हे चार अविकारी शब्द आहेत. अविकारी शब्दांना अव्यय असेही म्हणतात, कारण त्यांचे रूप व्यय पावत नाही — म्हणजेच खर्च होत नाही, बदलत नाही.

अविकारी शब्द	काम	उदाहरण
क्रियाविशेषण	क्रियेबद्दल अधिक माहिती देते	हळू, लवकर, आज, तेथे
शब्दयोगी अव्यय	नामाशी दुसऱ्या शब्दाचा संबंध जोडते	वर, खाली, जवळ, समोर
उभयान्वयी अव्यय	दोन शब्द किंवा वाक्ये जोडते	आणि, पण, किंवा, म्हणून
केवलप्रयोगी अव्यय	भावना व्यक्त करते	अरे, अहो, वा, छान

विकारी व अविकारी शब्दांतील फरक

मुद्दा	विकारी शब्द	अविकारी शब्द
रूप बदलते का?	होय, लिंग, वचन, विभक्ती, काळानुसार बदलते	नाही, रूप नेहमी तसेच राहते
प्रकार	नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद	क्रियाविशेषण, शब्दयोगी अव्यय, उभयान्वयी अव्यय, केवलप्रयोगी अव्यय
दुसरे नाव	सविकारी शब्द	अव्यय
उदाहरण	मुलगा, मी, चांगला, खेळतो	हळू, वर, आणि, अरे

शब्दांचे प्रकार — 10 उदाहरणे

वाक्य	शब्द	प्रकार
राम शाळेत जातो.	राम	विकारी (नाम)
मला पुस्तक हवे आहे.	मला	विकारी (सर्वनाम)
चांगली मुलगी बक्षीस जिंकली.	चांगली	विकारी (विशेषण)
मुले मैदानात खेळत आहेत.	खेळत आहेत	विकारी (क्रियापद)
तो हळू चालतो.	हळू	अविकारी (क्रियाविशेषण)
पुस्तक टेबलावर आहे.	वर	अविकारी (शब्दयोगी अव्यय)
राम आणि श्याम मित्र आहेत.	आणि	अविकारी (उभयान्वयी अव्यय)
अरे! किती सुंदर चित्र आहे!	अरे	अविकारी (केवलप्रयोगी अव्यय)
तिने स्वतःचे काम स्वतः केले.	स्वतः	विकारी (सर्वनाम)
उद्या परीक्षा आहे, म्हणून आज अभ्यास कर.	म्हणून	अविकारी (उभयान्वयी अव्यय)

परीक्षेत शब्दाचा प्रकार कसा ओळखावा

शब्दाचा प्रकार ओळखायची सोपी खूण म्हणजे त्याचे रूप बदलते का ते पाहणे. शब्दाचे रूप लिंग, वचन किंवा काळानुसार बदलत असेल तर तो विकारी शब्द आहे — ‘मुलगा’चे ‘मुलगी’ होते, ‘खेळतो’चे ‘खेळते’ होते. शब्दाचे रूप कोणत्याही वाक्यात तसेच राहत असेल तर तो अविकारी शब्द आहे — ‘हळू’, ‘वर’, ‘आणि’, ‘अरे’ हे शब्द नेहमी तसेच राहतात. लक्षात ठेवा — विशेषण हे विकारी असते, कारण नामाच्या लिंग व वचनानुसार त्याचे रूप बदलते; ‘चांगला’, ‘चांगली’, ‘चांगले’ ही एकाच विशेषणाची वेगवेगळी रूपे आहेत. क्रियाविशेषण हे मात्र अविकारी असते; ‘हळू’ हे क्रियाविशेषण असल्याने त्याचे रूप कधीच बदलत नाही.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे प्रश्न

• विकारी शब्द म्हणजे काय? — वाक्यातील वापरानुसार लिंग, वचन, विभक्ती, काळ किंवा पुरुष यांनुसार ज्यांचे रूप बदलते असे शब्द; उदाहरणार्थ, नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद.
• अविकारी शब्द म्हणजे काय? — वाक्यातील वापरानुसार ज्यांचे रूप कधीच बदलत नाही असे शब्द; उदाहरणार्थ, क्रियाविशेषण व अव्यये.
• विकारी शब्द किती प्रकारचे आहेत? — चार प्रकारचे आहेत — नाम, सर्वनाम, विशेषण व क्रियापद.
• अविकारी शब्द किती प्रकारचे आहेत? — चार प्रकारचे आहेत — क्रियाविशेषण, शब्दयोगी अव्यय, उभयान्वयी अव्यय व केवलप्रयोगी अव्यय.
• ‘हळू’ हा शब्द कोणत्या प्रकारचा आहे? — ‘हळू’ हा अविकारी शब्द आहे, कारण तो क्रियाविशेषण असून त्याचे रूप कधीच बदलत नाही.

सारांश

शब्दांचे दोन मुख्य प्रकार आहेत — विकारी व अविकारी. नाम, सर्वनाम, विशेषण व क्रियापद हे विकारी शब्द आहेत; त्यांचे रूप लिंग, वचन, विभक्ती व काळानुसार बदलते. क्रियाविशेषण व चारही अव्यये हे अविकारी शब्द आहेत; त्यांचे रूप कधीच बदलत नाही. वाक्यात शब्दाचे रूप बदलते का ते पाहिले की त्याचा प्रकार परीक्षेत सहज ओळखता येतो.

मराठी व्याकरणातील आणखी घटक वाचायचे असतील तर शब्दसिद्धी म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे, सर्वनाम म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे आणि क्रियापदाचे प्रकार: सकर्मक, अकर्मक व उदाहरणे हे लेखही वाचा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

विकारी शब्द म्हणजे काय?
वाक्यातील वापरानुसार लिंग, वचन, विभक्ती, काळ किंवा पुरुष यांनुसार ज्यांचे रूप बदलते असे शब्द म्हणजे विकारी शब्द होय; उदाहरणार्थ, नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद.

अविकारी शब्द म्हणजे काय?
वाक्यातील वापरानुसार ज्यांचे रूप कधीच बदलत नाही असे शब्द म्हणजे अविकारी शब्द होय; उदाहरणार्थ, क्रियाविशेषण व अव्यये.

विकारी शब्द किती प्रकारचे आहेत?
विकारी शब्द चार प्रकारचे आहेत — नाम, सर्वनाम, विशेषण व क्रियापद.

अविकारी शब्द किती प्रकारचे आहेत?
अविकारी शब्द चार प्रकारचे आहेत — क्रियाविशेषण, शब्दयोगी अव्यय, उभयान्वयी अव्यय व केवलप्रयोगी अव्यय.

‘हळू’ हा शब्द कोणत्या प्रकारचा आहे?
‘हळू’ हा अविकारी शब्द आहे, कारण तो क्रियाविशेषण असून त्याचे रूप कधीच बदलत नाही.