‘मुलगा जातो’, ‘मुलगी जाते’, ‘मूल जाते’ — ही तीनही वाक्ये बरोबर आहेत, पण क्रियापदाचे रूप प्रत्येक वेळी का बदलते? उत्तर आहे — नामाचे लिंग. मराठीत प्रत्येक नामाला एक लिंग असते आणि त्यावरून क्रियापद, विशेषण यांची रूपे ठरतात. शालेय परीक्षांपासून MPSC, पोलीस भरती व तलाठी परीक्षांपर्यंत ‘या शब्दाचे लिंग कोणते?’ हा प्रश्न हमखास येतो. या लेखात लिंगाची सोपी व्याख्या, तिन्ही प्रकार आणि भरपूर उदाहरणे पाहू.

प्रसिद्धी दिनांक: 29 ऑक्टोबर 2026 | शेवटचे अपडेट: 30 ऑक्टोबर 2026

लिंग म्हणजे काय?

नामाचा जो गुणधर्म त्याला पुल्लिंग, स्त्रीलिंग किंवा नपुंसकलिंग ठरवतो, त्याला लिंग म्हणतात. सोप्या शब्दांत सांगायचे तर — एखादी वस्तू, व्यक्ती किंवा कल्पना पुरुष जातीची आहे, स्त्री जातीची आहे की दोन्हींपैकी नाही, हे दाखवणारे नामाचे रूप म्हणजे लिंग. लिंग समजले की वाक्य बरोबर लिहिता येते. उदाहरणार्थ, ‘तो मुलगा जातो’ असे म्हणतो, पण ‘ती मुलगी जाते’ असे म्हणावे लागते; ‘ते पुस्तक पडले’ यात ‘ते’ हे नपुंसकलिंगाचे रूप आहे.

लिंगाचे तीन प्रकार

मराठीत लिंगाचे तीन प्रकार आहेत — पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग. खालील तक्त्यात प्रत्येक प्रकारची ओळख आणि उदाहरणे दिली आहेत.

१. पुल्लिंग

पुरुष जातीचे द्योतक असणारे नाम पुल्लिंगी असते. पुरुष, प्राणी नर आणि पुरुषवाचक भावना दाखवणारे शब्द बहुतेकदा पुल्लिंगी असतात. पुल्लिंगी नामासोबत ‘तो’ हे सर्वनाम आणि ‘जातो’, ‘येतो’ अशी क्रियापदाची रूपे येतात.

• मुलगा खेळतो.
• घोडा धावतो.
• सूर्य उगवतो.
• डोंगर उभा आहे.

२. स्त्रीलिंग

स्त्री जातीचे द्योतक असणारे नाम स्त्रीलिंगी असते. स्त्रिया, मादी प्राणी आणि स्त्रीवाचक भावना दाखवणारे शब्द बहुतेकदा स्त्रीलिंगी असतात. स्त्रीलिंगी नामासोबत ‘ती’ हे सर्वनाम आणि ‘जाते’, ‘येते’ अशी क्रियापदाची रूपे येतात.

• मुलगी शिकते.
• घोडी धावते.
• नदी वाहते.
• शाळा भरते.

३. नपुंसकलिंग

जे नाम पुरुष जातीचेही नाही आणि स्त्री जातीचेही नाही, ते नपुंसकलिंगी असते. निर्जीव वस्तू, पदार्थ आणि अनेक अमूर्त कल्पना नपुंसकलिंगी असतात. नपुंसकलिंगी नामासोबत ‘ते’ हे सर्वनाम आणि ‘जाते’, ‘पडते’ अशी क्रियापदाची रूपे येतात — पण ती रूपे स्त्रीलिंगासारखीच दिसतात, म्हणून वाक्याचा अर्थ व नामावरून लिंग ठरवावे.

• ते पुस्तक टेबलावर आहे.
• घर मोठे आहे.
• फूल सुंदर आहे.
• पाणी थंड आहे.

लिंग ओळखण्याच्या खुणा

प्रत्येक शब्दाचे लिंग केवळ शेवटच्या अक्षरावरून ठरवता येत नाही, पण काही सामान्य खुणा उपयोगी पडतात. खालील तक्त्यात अशा खुणा आणि त्यांना अपवाद असू शकतो, हे लक्षात ठेवा.

सर्वांत खात्रीची युक्ती म्हणजे शब्दाला ‘तो’, ‘ती’ की ‘ते’ लावून पाहणे. ‘तो सूर्य’ बरोबर वाटते, ‘ती नदी’ बरोबर वाटते आणि ‘ते पुस्तक’ बरोबर वाटते — हीच वाक्यातली चाचणी लिंग ठरवते.

उभयलिंग

काही नामे अशी असतात की एकच शब्द दोन लिंगांत सारखाच वापरला जातो — त्याला उभयलिंग म्हणतात. उदा. ‘तो पोलीस’ व ‘ती पोलीस’ दोन्ही प्रयोग वापरले जातात; ‘तो बाग’ व ‘ती बाग’ दोन्ही स्वीकारले जातात; ‘तो तंबाखू’ व ‘ती तंबाखू’ दोन्ही वापरले जातात. परीक्षेत ‘बाग’, ‘तंबाखू’, ‘पोलीस’ हे शब्द वारंवार विचारले जातात.

लिंग बदलण्याची उदाहरणे

खालील तक्त्यात सहा जोड्या दिल्या आहेत — प्रत्येक जोडीत पुल्लिंगी शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप दाखवले आहे.

लक्षात ठेवा: प्रत्येक शब्दाला अशी जोडी असतेच, असे नाही. ‘सूर्य’, ‘डोंगर’, ‘नदी’ यांना विरुद्ध लिंगाचे रूप नसते — त्यांचे लिंग वापरावरूनच ठरते.

लिंग आणि व्याकरणातील इतर घटक

लिंगाचा परिणाम केवळ नामावरच होत नाही — विशेषण आणि क्रियापदही लिंगानुसार बदलतात. उदाहरणार्थ, ‘चांगला मुलगा’, ‘चांगली मुलगी’ आणि ‘चांगले पुस्तक’ यांत विशेषणाचे रूप बदलते. तसेच, सर्वनाम आणि क्रियापद यांची रूपेही नामाच्या लिंगावर अवलंबून असतात. म्हणून वाक्य लिहिताना नाम, विशेषण आणि क्रियापद यांचे लिंग जुळवणे महत्त्वाचे आहे.

परीक्षेत विचारले जाणारे प्रश्न

परीक्षेत लिंगावर आधारित प्रश्न वेगवेगळ्या प्रकारे विचारले जातात. खालील प्रकारांची सराव करा:

• दिलेल्या शब्दाचे लिंग ओळखा — उदा. ‘पुस्तक’चे लिंग कोणते?
• पुल्लिंगी शब्दाचे स्त्रीलिंगी रूप लिहा — उदा. ‘घोडा’चे स्त्रीलिंगी रूप कोणते?
• वाक्यातील चुकीचे लिंग शोधा — उदा. ‘मुलगी जातो’ हे वाक्य का चुकीचे आहे?
• गटातील वेगळ्या लिंगाचा शब्द ओळखा.

सामासिक शब्दांचे लिंग

सामासिक शब्दाचे लिंग नेहमी त्याच्या दुसऱ्या (शेवटच्या) शब्दावरून ठरते — पहिल्या शब्दाशी त्याचा संबंध नसतो. उदा. ‘देवघर’ मध्ये शेवटचा शब्द ‘घर’ (ते घर) नपुंसकलिंगी असल्याने ‘देवघर’ नपुंसकलिंगी आहे; ‘साखरभात’ मध्ये ‘भात’ (तो भात) पुल्लिंगी असल्याने ‘साखरभात’ पुल्लिंगी आहे; ‘मीठभाकर’ मध्ये ‘भाकर’ (ती भाकर) स्त्रीलिंगी असल्याने ‘मीठभाकर’ स्त्रीलिंगी आहे; ‘भाऊबहीण’ मध्ये ‘बहीण’ (ती बहीण) स्त्रीलिंगी असल्याने ‘भाऊबहीण’ स्त्रीलिंगी आहे. लक्षात ठेवा: एकाच अर्थाच्या शब्दांचे लिंग भिन्न असू शकते — ‘देह’ पुल्लिंगी, ‘काया’ स्त्रीलिंगी व ‘शरीर’ नपुंसकलिंगी आहे.

निष्कर्ष

लिंग म्हणजे नामाचा तो गुणधर्म जो त्याला पुल्लिंग, स्त्रीलिंग किंवा नपुंसकलिंग ठरवतो. ‘तो’, ‘ती’, ‘ते’ ही चाचणी वापरून कोणत्याही शब्दाचे लिंग ओळखता येते. पुल्लिंग, स्त्रीलिंग व नपुंसकलिंग यांची उदाहरणे, लिंग बदलण्याची जोड्या आणि ओळखीच्या खुणा यांचा सराव केल्यास परीक्षेत लिंगावरील प्रश्न सहज सोडवता येतील. वाक्य लिहिताना नाम, विशेषण व क्रियापद यांचे लिंग जुळवणे ही मराठी व्याकरणाची पायाभूत सवय आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न १: लिंग म्हणजे काय?
उत्तर: नामाचा जो गुणधर्म त्याला पुल्लिंग, स्त्रीलिंग किंवा नपुंसकलिंग ठरवतो, त्याला लिंग म्हणतात.

प्रश्न २: मराठीत लिंगाचे किती प्रकार आहेत?
उत्तर: मराठीत लिंगाचे तीन प्रकार आहेत — पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग.

प्रश्न ३: ‘पुस्तक’चे लिंग कोणते?
उत्तर: ‘पुस्तक’ हे नपुंसकलिंगी आहे, कारण ‘ते पुस्तक’ असे म्हणतात.

प्रश्न ४: ‘घोडा’चे स्त्रीलिंगी रूप कोणते?
उत्तर: ‘घोडा’चे स्त्रीलिंगी रूप ‘घोडी’ आहे.

प्रश्न ५: शब्दाचे लिंग कसे ओळखावे?
उत्तर: शब्दाला ‘तो’, ‘ती’ की ‘ते’ लावून पाहावे — ‘तो’ आला तर पुल्लिंग, ‘ती’ आली तर स्त्रीलिंग आणि ‘ते’ आले तर नपुंसकलिंग समजावे.

प्रश्न ६: उभयलिंग म्हणजे काय?
उत्तर: एखादा शब्द दोन लिंगांत सारखाच वापरला जातो, तेव्हा तो उभयलिंगी असतो; उदा. ‘तो पोलीस’ व ‘ती पोलीस’ दोन्ही वापरले जातात.

प्रश्न ७: सामासिक शब्दाचे लिंग कसे ठरवावे?
उत्तर: सामासिक शब्दाचे लिंग त्याच्या शेवटच्या शब्दावरून ठरते; उदा. ‘देवघर’ मध्ये ‘घर’ नपुंसकलिंगी असल्याने ‘देवघर’ नपुंसकलिंगी आहे.