‘अंक’ हा शब्द लिहिताना ‘अ’ वर टिंब दिला जातो आणि ‘दुःख’ या शब्दात ‘दु’ नंतर दोन टिंब येतात. हे टिंब म्हणजे अनुस्वार (ं) आणि विसर्ग (ः) होत. दोन्ही चिन्हे लहान दिसतात, पण शुद्धलेखनात त्यांचा वापर चुकीचा झाला की शब्दाचा अर्थच बदलतो. शालेय परीक्षांपासून MPSC, पोलीस भरती आणि तलाठी परीक्षांपर्यंत ‘अनुस्वार व विसर्ग ओळखा’ किंवा ‘शुद्ध शब्द निवडा’ असे प्रश्न हमखास येतात. या लेखात अनुस्वार व विसर्गाची सोपी व्याख्या, त्यांच्यातील फरक, लेखनाचे नियम, भरपूर उदाहरणे आणि परीक्षेतील महत्त्वाचे प्रश्न पाहू.

अनुस्वार म्हणजे काय?

अनुस्वार म्हणजे अक्षरावर दिला जाणारा टिंब (ं) होय. त्याचा उच्चार नाकातून होतो आणि तो अक्षरानंतर येणाऱ्या व्यंजनाप्रमाणे बदलतो. उदाहरणार्थ, ‘अंक’ मध्ये अनुस्वाराचा उच्चार ‘ङ्’ सारखा होतो, तर ‘संगम’ मध्ये तो ‘ङ्’ सारखाच राहतो; ‘चंद्र’ मध्ये अनुस्वार ‘न्’ सारखा ऐकू येतो आणि ‘शांत’ मध्ये तो ‘न्’ सारखा होतो. अनुस्वार नेहमी स्वरानंतर आणि व्यंजनापूर्वी येतो. जुन्या लेखनात अनुस्वाराऐवजी वर्गाचा पाचवा वर्ण लिहिला जात असे — ‘अंक’ ऐवजी ‘अङ्क’ आणि ‘संगम’ ऐवजी ‘सङ्गम’ — पण आजच्या शुद्धलेखनात अनुस्वार लिहिणेच योग्य मानले जाते.

विसर्ग म्हणजे काय?

विसर्ग म्हणजे अक्षरानंतर दिले जाणारे दोन टिंब (ः) होत. त्याचा उच्चार हलकासा ‘ह्’ सारखा होतो. उदाहरणार्थ, ‘दुःख’ मध्ये ‘दु’ नंतर विसर्ग आहे, म्हणून उच्चार ‘दुह्-ख’ सारखा होतो. ‘निःशब्द’ मध्ये ‘निः’ नंतर विसर्ग आहे आणि ‘अतः’ मध्ये ‘अ’ नंतर विसर्ग आहे. विसर्ग बहुतेक वेळा संस्कृतमधून आलेल्या शब्दांत आढळतो आणि तो नेहमी अक्षराच्या शेवटी येतो. अनुस्वार अक्षराच्या डोक्यावर बसतो, तर विसर्ग अक्षराच्या मागे येतो — हा दोघांमधील सर्वांत सोपा फरक आहे.

अनुस्वार व विसर्ग — फरक

मुद्दा	अनुस्वार (ं)	विसर्ग (ः)
खूण	अक्षरावर एक टिंब	अक्षरानंतर दोन टिंब
उच्चार	नाकातून; पुढील व्यंजनाप्रमाणे बदलतो	हलकासा ‘ह्’ सारखा
स्थान	स्वरानंतर, व्यंजनापूर्वी	अक्षराच्या शेवटी
उदाहरण	अंक, संगम, मंदिर, चंद्र	दुःख, निःशब्द, अतः, पुनः

अनुस्वार व विसर्ग लिहिताना लक्षात ठेवायचे नियम

अनुस्वार नेहमी स्वरानंतर लिहावा — ‘अंक’ मध्ये तो ‘अ’ वर आहे, ‘मंदिर’ मध्ये तो ‘मं’ वर आहे. वर्गाचा पाचवा वर्ण (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) ऐवजी अनुस्वार लिहिणे आजच्या शुद्धलेखनात योग्य मानले जाते, म्हणून ‘अङ्क’ ऐवजी ‘अंक’ लिहावे. अनुस्वार व चंद्रबिंदू (ँ) यांत फरक आहे — चंद्रबिंदू स्वराला नाकातून उच्चार देतो, तर अनुस्वार व्यंजनासारखा वागतो. विसर्ग नेहमी अक्षराच्या शेवटी लिहावा आणि त्यानंतर स्वर आला की विसर्गाचा उच्चार बदलू शकतो. ‘दुःख’, ‘निःशुल्क’, ‘स्वतः’ हे शब्द लिहिताना विसर्गाची खूण विसरू नये, कारण विसर्ग गेला की शब्द अशुद्ध होतो.

अनुस्वार व विसर्ग — 10 उदाहरणे

1. अंक — अ + ं + क (अनुस्वार)
2. संगम — सं + ग + म (अनुस्वार)
3. मंदिर — मं + दि + र (अनुस्वार)
4. चंद्र — चं + द्र (अनुस्वार)
5. शांत — शां + त (अनुस्वार)
6. आनंद — आ + नं + द (अनुस्वार)
7. दुःख — दु + ः + ख (विसर्ग)
8. निःशब्द — निः + शब्द (विसर्ग)
9. अतः — अ + तः (विसर्ग)
10. पुनः — पु + नः (विसर्ग)

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे प्रश्न

• अनुस्वाराची खूण कोणती? — अक्षरावर दिला जाणारा टिंब (ं).
• ‘अंक’ या शब्दातील अनुस्वाराचा उच्चार कोणता? — ‘ङ्’ सारखा.
• विसर्गाची खूण कोणती? — अक्षरानंतर दिले जाणारे दोन टिंब (ः).
• ‘दुःख’ या शब्दात विसर्ग कोठे आहे? — ‘दु’ नंतर.
• अनुस्वार व चंद्रबिंदू यांत काय फरक आहे? — चंद्रबिंदू स्वराला नाकातून उच्चार देतो, अनुस्वार व्यंजनासारखा वागतो.

सारांश

अक्षरावर दिला जाणारा टिंब म्हणजे अनुस्वार (ं) आणि अक्षरानंतर दिले जाणारे दोन टिंब म्हणजे विसर्ग (ः). अनुस्वाराचा उच्चार पुढील व्यंजनाप्रमाणे बदलतो, तर विसर्गाचा उच्चार ‘ह्’ सारखा होतो. आजच्या शुद्धलेखनात पाचव्या वर्णाऐवजी अनुस्वार लिहावा. ‘अंक’, ‘संगम’, ‘चंद्र’ ही अनुस्वाराची तर ‘दुःख’, ‘निःशब्द’, ‘अतः’ ही विसर्गाची नेहमीची उदाहरणे आहेत.

मराठी व्याकरणातील आणखी घटक वाचायचे असतील तर जोडाक्षरे म्हणजे काय? नियम व उदाहरणे आणि शुद्धलेखन म्हणजे काय? नियम व उदाहरणे हे लेखही वाचा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

अनुस्वार म्हणजे काय?

अनुस्वार म्हणजे अक्षरावर दिला जाणारा टिंब (ं) होय. त्याचा उच्चार नाकातून होतो आणि तो पुढील व्यंजनाप्रमाणे बदलतो. उदाहरणार्थ, अंक, संगम.

विसर्ग म्हणजे काय?

विसर्ग म्हणजे अक्षरानंतर दिले जाणारे दोन टिंब (ः) होत. त्याचा उच्चार हलकासा ‘ह्’ सारखा होतो. उदाहरणार्थ, दुःख, निःशब्द.

अनुस्वार व विसर्ग यांत काय फरक आहे?

अनुस्वार अक्षराच्या डोक्यावर एक टिंब म्हणून येतो आणि त्याचा उच्चार पुढील व्यंजनाप्रमाणे बदलतो; विसर्ग अक्षरानंतर दोन टिंब म्हणून येतो आणि त्याचा उच्चार ‘ह्’ सारखा होतो.

‘अंक’ ऐवजी ‘अङ्क’ लिहिणे बरोबर आहे का?

जुन्या लेखनात ‘अङ्क’ लिहिले जात असे, पण आजच्या शुद्धलेखनात ‘अंक’ असा अनुस्वार लिहिणेच योग्य मानले जाते.

अनुस्वार व चंद्रबिंदू यांत काय फरक आहे?

चंद्रबिंदू (ँ) स्वराला नाकातून उच्चार देतो, तर अनुस्वार (ं) व्यंजनासारखा वागतो आणि पुढील व्यंजनाप्रमाणे त्याचा उच्चार बदलतो.