‘पुस्तक’ हा शब्द लिहिताना ‘स्त’ हे अक्षर एकदाच लिहिले जाते, पण त्यात ‘स्’ आणि ‘त्’ ही दोन व्यंजने लपलेली असतात. अशी दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र येऊन तयार होणाऱ्या अक्षरालाच जोडाक्षर म्हणतात. शालेय परीक्षांपासून MPSC, पोलीस भरती आणि तलाठी परीक्षांपर्यंत ‘खालील शब्दातील जोडाक्षर ओळखा’ किंवा ‘जोडाक्षराचा विग्रह करा’ असे प्रश्न हमखास येतात. या लेखात जोडाक्षराची सोपी व्याख्या, त्याचे प्रकार, वाचनाचे नियम, भरपूर उदाहरणे आणि परीक्षेतील महत्त्वाचे प्रश्न पाहू.

जोडाक्षरे म्हणजे काय?

दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र येऊन जेव्हा एक अक्षर तयार होते, तेव्हा त्या अक्षराला जोडाक्षर म्हणतात. उदाहरणार्थ, ‘पुस्तक’ या शब्दातील ‘स्त’ हे जोडाक्षर आहे — त्यात ‘स्’ + ‘त्’ + ‘अ’ असा संयोग आहे. जोडाक्षरात पहिले व्यंजन अर्धे (हलन्तयुक्त) असते आणि दुसरे व्यंजन पूर्ण असते. ‘शक्ती’ मधील ‘क्त’ मध्ये ‘क्’ + ‘त्’ + ‘ई’ असा संयोग आहे. जोडाक्षर लिहिताना अर्ध्या व्यंजनाची खूण (हलन्त) दिसत नाही, पण उच्चारात ती जाणवते. संधीमध्ये दोन वर्णांचा ध्वनी बदलतो, तर जोडाक्षरात व्यंजने जशीच्या तशी एकत्र जोडली जातात.

जोडाक्षरांचे प्रकार

जोडाक्षरे — 15 उदाहरणे

1. पुस्तक — स् + त् = स्त
2. शक्ती — क् + त् = क्त
3. ज्ञान — ज् + ञ् = ज्ञ
4. पत्र — प् + त् + र् = त्र
5. मित्र — म् + इ + त् + र् = त्र
6. वक्र — व् + क् + र् = क्र
7. प्रश्न — प् + र् + श् + न् = प्रश्न (श्न)
8. कृष्ण — क् + ऋ + ष् + ण् = ष्ण
9. स्पर्श — स् + प् + अ + र् + श् = र्श
10. वृक्ष — व् + ऋ + क् + ष् = क्ष
11. लक्ष्मी — ल् + क् + ष् + म् = क्ष्म
12. स्वर्ग — स् + व् + अ + र् + ग् = र्ग
13. कार्य — क् + आ + र् + य् = र्य
14. द्रव्य — द् + र् + अ + व् + य् = द्र
15. ब्रह्म — ब् + र् + अ + ह् + म् = ह्म

जोडाक्षरे वाचताना लक्षात ठेवायचे नियम

रेफ नेहमी पुढील अक्षराच्या डोक्यावर बसतो — ‘स्वर्ग’ मध्ये ‘र्’ आधी येऊन ‘ग’ वर रेफ बसला आहे, म्हणून उच्चार ‘स्वर्-ग’ असा होतो. रकार नेहमी व्यंजनाच्या खाली जोडतो — ‘पत्र’ मध्ये ‘त’ खाली रकार आहे, म्हणून उच्चार ‘पत्-र’ असा होतो. ‘ज्ञ’ हे जोडाक्षर ‘ज्’ + ‘ञ’ यांपासून तयार झाले आहे आणि त्याचा उच्चार ‘द्न्य’ असा होतो. ‘क्ष’ हे ‘क्’ + ‘ष’ यांचे जोडाक्षर आहे आणि ‘त्र’ हे ‘त्’ + ‘र’ यांचे जोडाक्षर आहे — ही तीन जोडाक्षरे परीक्षेत वारंवार विचारली जातात. जोडाक्षर वाचताना आधी अर्धे व्यंजन, मग पूर्ण व्यंजन असा क्रम लक्षात ठेवावा.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे प्रश्न

• ‘पुस्तक’ या शब्दातील जोडाक्षर कोणते? — ‘स्त’ (स् + त्).
• ‘ज्ञान’ या शब्दाचा जोडाक्षर विग्रह कोणता? — ज् + ञ् = ज्ञ.
• ‘स्वर्ग’ या शब्दातील रेफ कोणत्या अक्षरावर आहे? — ‘ग’ वर.
• ‘क्ष’ हे जोडाक्षर कोणत्या व्यंजनांपासून तयार झाले आहे? — क् + ष.
• ‘पत्र’ या शब्दातील जोडाक्षर कोणते? — ‘त्र’ (त् + र्).

सारांश

दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र येऊन तयार होणाऱ्या अक्षराला जोडाक्षर म्हणतात. साधे जोडाक्षर, रेफयुक्त, रकारयुक्त आणि अनुस्वारयुक्त असे त्याचे चार मुख्य प्रकार आहेत. ‘ज्ञ’, ‘क्ष’ आणि ‘त्र’ ही जोडाक्षरे परीक्षेत वारंवार विचारली जातात. शब्दाचे तुकडे करून कोणती व्यंजने एकत्र आली आहेत, हे ओळखले की जोडाक्षराचा विग्रह सहज सांगता येतो.

मराठी व्याकरणातील आणखी घटक वाचायचे असतील तर शुद्धलेखन म्हणजे काय? नियम व उदाहरणे आणि वाक्याचे घटक म्हणजे काय? उद्देश्य व विधेय उदाहरणे हे लेखही वाचा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

जोडाक्षरे म्हणजे काय?
दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र येऊन तयार होणाऱ्या अक्षराला जोडाक्षर म्हणतात. उदाहरणार्थ, पुस्तक मधील ‘स्त’ हे जोडाक्षर आहे.

जोडाक्षरांचे किती प्रकार आहेत?
जोडाक्षरांचे चार मुख्य प्रकार आहेत: साधे, रेफयुक्त, रकारयुक्त आणि अनुस्वारयुक्त जोडाक्षर.

‘ज्ञ’ हे जोडाक्षर कशापासून तयार झाले आहे?
‘ज्ञ’ हे ज् + ञ् या व्यंजनांपासून तयार झाले आहे आणि त्याचा उच्चार ‘द्न्य’ असा होतो.

रेफ म्हणजे काय?
‘र्’ हे व्यंजन आधी येऊन पुढील अक्षराच्या डोक्यावर बसते, तेव्हा त्याला रेफ म्हणतात. उदाहरणार्थ, स्वर्ग मधील ‘र्ग’.

‘क्ष’ हे जोडाक्षर कशापासून तयार झाले आहे?
‘क्ष’ हे क् + ष या व्यंजनांपासून तयार झाले आहे. उदाहरणार्थ, वृक्ष, लक्ष्मी.