‘पुस्तक’ हा शब्द लिहिताना ‘स्त’ हे अक्षर एकदाच लिहिले जाते, पण त्यात ‘स्’ आणि ‘त्’ ही दोन व्यंजने लपलेली आहेत. हीच मराठीची जोडाक्षरे आहेत. या लेखात आपण जोडाक्षरे म्हणजे काय, त्यांचे प्रकार, नियम व 15 उदाहरणे सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.
जोडाक्षरे म्हणजे काय?
दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र येऊन जेव्हा एक अक्षर तयार होते, तेव्हा त्या अक्षराला जोडाक्षर म्हणतात.
जोडाक्षरांचे प्रकार
| जोडाक्षराचा प्रकार | कसे ओळखावे? | उदाहरण |
|---|---|---|
| साधे जोडाक्षर | दोन व्यंजने सरळ एकत्र येतात | पुस्तक (स्त), शक्ती (क्त) |
| रेफयुक्त जोडाक्षर | ‘र्’ आधी येऊन डोक्यावर रेफ (र्) बसतो | स्वर्ग (र्ग), कार्य (र्य) |
| रकारयुक्त जोडाक्षर | ‘र’ नंतर येऊन व्यंजनाच्या खाली रकार (्र) जोडतो | पत्र (त्र), वक्र (क्र) |
| अनुस्वारयुक्त जोडाक्षर | अनुस्वार (ं) नंतर व्यंजन येते | अंक (ंक), संगम (ंग) |
जोडाक्षरे — 15 उदाहरणे
- पुस्तक — स् + त् = स्त
- शक्ती — क् + त् = क्त
- ज्ञान — ज् + ञ् = ज्ञ
- पत्र — प् + त् + र् = त्र
- मित्र — म् + इ + त्र (त् + र्)
- वक्र — व् + क् + र् = क्र
- प्रश्न — प् + र + श्न (श् + न्)
- कृष्ण — क् + ऋ + ष् + ण् = ष्ण
- स्पर्श — स् + प् + अ + र् + श् = र्श
- वृक्ष — व् + ऋ + क् + ष् = क्ष
- लक्ष्मी — ल् + क् + ष् + म् = क्ष्म
- स्वर्ग — स् + व् + अ + र् + ग् = र्ग
- कार्य — क् + आ + र् + य् = र्य
- द्रव्य — द् + र् + अ + व् + य् = द्र
- ब्रह्म — ब् + र् + अ + ह् + म् = ह्म
जोडाक्षरे वाचताना लक्षात ठेवायचे नियम
रेफ नेहमी पुढील अक्षराच्या डोक्यावर बसतो — ‘स्वर्ग’ मध्ये ‘र्’ आधी येऊन ‘ग’ वर रेफ बसला आहे, म्हणून ‘र्’ चा उच्चार ‘ग’ च्या आधी होतो. रकार नेहमी पहिल्या व्यंजनाच्या खाली जोडला जातो — ‘पत्र’ मध्ये ‘त्’ च्या खाली रकार आहे.
‘र’ च्या जोडाक्षर लेखनाच्या 4 पद्धती
मराठी वर्णमालेत ‘र्’ हे दंड नसलेले एकमेव व्यंजन आहे; त्याच्या स्थान व उच्चारानुसार लेखन 4 प्रकारे होते.
रफार — ‘र्’ आधी येऊन पुढील अक्षराच्या डोक्यावर रेफ बसतो: सूर्य (स् + ऊ + र् + य), कार्य, सर्व, धर्म, पूर्व.
रकार / तिरकी रेघ — व्यंजनानंतर ‘र’ आल्यावर पहिल्या व्यंजनाला तिरकी रेघ जोडते: क्रम (क् + र्), प्रकाश, ग्रंथ, व्रज. विशेष: त् + र् = त्र (त्रस्त, पुत्र, मित्र).
काकपद / हंसपद — ट-वर्गातील व्यंजनांनंतर ‘र’ आल्यावर अक्षराखाली ^ किंवा ्र चिन्ह वापरतात: ट्रंक, ड्रम, राष्ट्र, महाराष्ट्र, ट्रॅक्टर.
र + य/ह (चंद्रकोर) — ‘र’ नंतर य किंवा ह आल्यावर आणि मागील स्वरावर आघात नसल्यास र् चिन्ह वापरतात: सूर्या, कुऱ्हाड, पऱ्हाट, वऱ्हाड.
जोडाक्षरे लिहिण्याच्या 2 पद्धती
आडवी जोडणी — व्यंजने एकापुढे एक लिहून जोडाक्षरे लिहितात: सख्खा, उज्जयिनी, सत्ता, विष्णू, गप्पा, रस्ता, शब्द. मराठीत आडवी जोडणी अधिक प्रचलित व शासनमान्य आहे.
उभी जोडणी — व्यंजने एका खाली एक लिहून जोडाक्षरे लिहितात: पट्टा, लठ्ठ, खड्डा, मुद्दा. क्, ट्, ठ्, ड्, ढ्, द्, ल् या व्यंजनांची उभी जोडणी प्रचलित आहे.
महाराष्ट्र शासनाच्या 6 नोव्हेंबर 2022 च्या आदेशानुसार (GR 2022, परिशिष्ट २) स्वीकृत जोडाक्षर लेखन नियम लागू आहेत.
आघातसहित व आघातरहित जोडाक्षरे
आघातसहित — जोडाक्षरापूर्वी येणाऱ्या ऱ्हस्व स्वरावर उच्चाराचा ताण पडतो आणि तो स्वर लांबट उच्चारला जातो: कन्या, वन्या, शिष्य, रस्ता, पुण्य, मुद्दा, विठ्ठल.
आघातरहित — जोडाक्षरापूर्वीच्या स्वरावर कोणताही ताण नसतो: पन्हे, कण्हेरी, आम्ही, तुम्ही, दोन्ही, उद्या.
चार संकल्पनांमधील फरक
| संकल्पना | रचना | उदाहरण |
|---|---|---|
| संयुक्त स्वर | दोन विजातीय स्वर एकत्र येतात | अ + इ = ए, आ + उ = ओ |
| संयुक्त व्यंजन | दोन किंवा अधिक व्यंजने, स्वर न मिसळता | क् + ष = क्ष्, द् + न् + य् = ज्ञ् |
| जोडाक्षर | व्यंजन + व्यंजन + स्वर एकत्र येतात | क् + त् + अ = क्त (रक्त) |
| द्वित्त | एकाच व्यंजनाचा दोनदा उच्चार | च् + च् + अ = च्च (कच्चा), त् + त् + अ = त्त (सत्ता) |
‘ऋ’ आणि ‘ऌ’ हे स्वर आहेत, त्यामुळे गृह (ग् + ऋ) व नृप (न् + ऋ) हे शब्द जोडाक्षरे नाहीत — येथे व्यंजन + स्वर अशी रचना आहे, दोन व्यंजने नाहीत. परीक्षेत यावर हमखास प्रश्न विचारला जातो.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे प्रश्न
- ‘पुस्तक’ या शब्दातील जोडाक्षर कोणते? — ‘स्त’ (स् + त्).
- ‘ज्ञान’ या शब्दाचा जोडाक्षर विग्रह कोणता? — ज् + ञ् = ज्ञ.
- ‘स्वर्ग’ या शब्दातील रेफ कोणत्या अक्षरावर आहे? — ‘ग’ वर.
- ‘क्ष’ हे जोडाक्षर कोणत्या व्यंजनांपासून तयार झाले आहे? — क् + ष.
- ‘पत्र’ या शब्दातील जोडाक्षर कोणते? — ‘त्र’ (त् + र्).
- ‘र’ च्या जोडाक्षर लेखनाच्या पद्धती किती? — चार (रफार, रकार, काकपद, र + य/ह).
सारांश
दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र येऊन तयार होणाऱ्या अक्षराला जोडाक्षर म्हणतात. साधे जोडाक्षर, रेफयुक्त, रकारयुक्त आणि अनुस्वारयुक्त असे जोडाक्षरांचे मुख्य प्रकार आहेत. दररोजच्या लेखनात जोडाक्षरे योग्यरित्या वापरणे ही शुद्धलेखनाची पहिली पायरी आहे.
मराठी व्याकरणातील आणखी घटक वाचायचे असतील तर शुद्धलेखन म्हणजे काय? नियम व उदाहरणे आणि वाक्याचे घटक म्हणजे काय? उद्देश्य व विधेय उदाहरणे हे लेखही वाचा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
जोडाक्षरे म्हणजे काय?
दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र येऊन तयार होणाऱ्या अक्षराला जोडाक्षर म्हणतात. उदाहरणार्थ, पुस्तक मधील ‘स्त’ हे जोडाक्षर आहे.
जोडाक्षरांचे किती प्रकार आहेत?
जोडाक्षरांचे चार मुख्य प्रकार आहेत: साधे, रेफयुक्त, रकारयुक्त आणि अनुस्वारयुक्त जोडाक्षर.
‘ज्ञ’ हे जोडाक्षर कशापासून तयार झाले आहे?
‘ज्ञ’ हे ज् + ञ् या व्यंजनांपासून तयार झाले आहे आणि त्याचा उच्चार ‘द्न्य’ असा होतो.
रेफ म्हणजे काय?
‘र्’ हे व्यंजन आधी येऊन पुढील अक्षराच्या डोक्यावर बसते, तेव्हा त्याला रेफ म्हणतात. उदाहरणार्थ, स्वर्ग मध्ये ‘र्’ हा ‘ग’ वर बसला आहे.
‘क्ष’ हे जोडाक्षर कशापासून तयार झाले आहे?
‘क्ष’ हे क् + ष या व्यंजनांपासून तयार झाले आहे. उदाहरणार्थ, वृक्ष, लक्ष्मी.
‘र’ च्या जोडाक्षर लेखनाच्या पद्धती कोणत्या?
चार पद्धती आहेत — रफार (सूर्य, कार्य), रकार/तिरकी रेघ (क्रम, ग्रंथ), काकपद/हंसपद (ट्रंक, राष्ट्र) आणि र + य/ह चंद्रकोर (सूर्या, कुऱ्हाड).
आडवी व उभी जोडणी म्हणजे काय?
आडवी जोडणीत व्यंजने एकापुढे एक लिहितात (रस्ता, शब्द); उभी जोडणीत एका खाली एक लिहितात (पट्टा, खड्डा). मराठीत आडवी जोडणी अधिक प्रचलित आहे.













Leave a Comment
You must be logged in to post a comment.