तत्सम तद्भव शब्द म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे

मराठीत आपण रोज शेकडो शब्द वापरतो, पण ते शब्द आले तरी कोठून? काही शब्द संस्कृतमधून जसेच्या तसे आले आहेत, तर काही शब्द वाटेत बदलत बदलत आले आहेत. ‘पुस्तक’, ‘विद्या’ हे शब्द संस्कृतमध्ये जसे आहेत तसेच मराठीतही आहेत, तर ‘दूध’ हा शब्द संस्कृत ‘दुग्ध’ पासून बदलून आला आहे. हाच फरक म्हणजे तत्सम व तद्भव शब्द. शालेय परीक्षांपासून MPSC, पोलीस भरती आणि तलाठी परीक्षांपर्यंत ‘तत्सम शब्द ओळखा’ किंवा ‘तद्भव रूप सांगा’ असे प्रश्न हमखास येतात. या लेखात तत्सम व तद्भव शब्दांची सोपी व्याख्या, त्यांच्यातील फरक, देशी-विदेशी शब्द, भरपूर उदाहरणे आणि परीक्षेतील महत्त्वाचे प्रश्न पाहू.

तत्सम शब्द म्हणजे काय?

तत्सम म्हणजे ‘तत् + सम’ — ‘त्याच्यासारखा’. संस्कृत भाषेतून जसेच्या तसे, कोणताही बदल न होता मराठीत आलेले शब्द म्हणजे तत्सम शब्द होत. उदाहरणार्थ, ‘पुस्तक’ हा शब्द संस्कृतमध्येही ‘पुस्तक’च आहे, ‘विद्या’ संस्कृतमध्येही ‘विद्या’च आहे. त्यामुळे तत्सम शब्दांचे रूप संस्कृतसारखेच राहते. पुस्तक, विद्या, धर्म, कर्म, सूर्य, चंद्र, जल, अग्नी, माता, पिता ही तत्सम शब्दांची नेहमीची उदाहरणे आहेत.

तद्भव शब्द म्हणजे काय?

तद्भव म्हणजे ‘तत् + भव’ — ‘त्यापासून झालेला’. संस्कृत शब्दांचे रूप बदलून, काळाच्या ओघात त्यांचा उच्चार सोपा होऊन मराठीत आलेले शब्द म्हणजे तद्भव शब्द होत. उदाहरणार्थ, संस्कृत ‘दुग्ध’ या शब्दाचे मराठीत ‘दूध’ झाले, ‘कर्ण’ चे ‘कान’ झाले आणि ‘हस्त’ चे ‘हात’ झाले. शब्दाचे मूळ संस्कृतच असते, पण त्याचे रूप बदललेले असते — हेच तद्भव शब्दांचे वैशिष्ट्य आहे.

तत्सम व तद्भव शब्द — फरक

मुद्दा	तत्सम शब्द	तद्भव शब्द
अर्थ	संस्कृतसारखाच शब्द	संस्कृतपासून झालेला शब्द
उगम	संस्कृतमधून जसेच्या तसे आले	संस्कृत शब्दाचे रूप बदलून आले
रूपात बदल	कोणताही बदल नाही	उच्चार व लेखन सोपे झाले
उदाहरण	पुस्तक, विद्या, सूर्य	दूध, कान, हात

देशी व विदेशी शब्द

तत्सम व तद्भव याशिवाय मराठीत देशी व विदेशी शब्दही आहेत. मराठीच्या स्वतःच्या मातीतून निर्माण झालेले शब्द म्हणजे देशी शब्द — उदाहरणार्थ, वाडा, डबा, भाकरी, चूल. परकीय भाषांमधून मराठीत आलेले शब्द म्हणजे विदेशी शब्द — उदाहरणार्थ, फारसीतून आलेला ‘बाग’, ‘बाजार’; अरबीतून आलेला ‘किताब’, ‘वकील’; आणि इंग्रजीतून आलेला ‘टेबल’, ‘पेन्सिल’, ‘बॅग’. त्यामुळे मराठी शब्दसंपत्ती चार प्रकारची आहे — तत्सम, तद्भव, देशी व विदेशी.

तत्सम तद्भव शब्द — 10 उदाहरणे

संस्कृत शब्द (तत्सम रूप)	मराठी तद्भव रूप
दुग्ध	दूध
कर्ण	कान
हस्त	हात
दन्त	दात
ग्राम	गाव
गृह	घर
भ्राता	भाऊ
अग्नि	आग
कर्म	काम
रात्रि	रात

तत्सम शब्दांची 5 उदाहरणे: पुस्तक, विद्या, धर्म, सूर्य, जल — हे शब्द संस्कृतमध्ये जसे आहेत तसेच मराठीतही वापरले जातात.

तत्सम तद्भव शब्द ओळखण्याची सोपी खूण

शब्द संस्कृतसारखा जड वाटत असेल आणि त्याचे रूप तसेच राहिले असेल, तर तो तत्सम समजावा — ‘पुस्तक’, ‘विद्या’. शब्द रोजच्या बोलण्यात सोपा झाला असेल आणि त्याचे संस्कृत मूळ वेगळे असेल, तर तो तद्भव समजावा — ‘दूध’ चे मूळ ‘दुग्ध’ आहे, ‘कान’ चे मूळ ‘कर्ण’ आहे. परीक्षेत ‘तद्भव रूप सांगा’ असा प्रश्न आला की आधी शब्दाचे संस्कृत मूळ आठवावे आणि मग त्याचे सोपे झालेले रूप लिहावे.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे प्रश्न

• तत्सम शब्द म्हणजे काय? — संस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेले शब्द; उदाहरणार्थ, पुस्तक, विद्या.
• ‘दूध’ हा शब्द कोणत्या संस्कृत शब्दापासून आला आहे? — ‘दुग्ध’ पासून.
• ‘कान’ या शब्दाचे तत्सम रूप कोणते? — ‘कर्ण’.
• तद्भव शब्द म्हणजे काय? — संस्कृत शब्दाचे रूप बदलून आलेले शब्द; उदाहरणार्थ, हस्त → हात.
• देशी शब्द म्हणजे काय? — मराठीच्या स्वतःच्या मातीतून निर्माण झालेले शब्द; उदाहरणार्थ, वाडा, डबा.

सारांश

संस्कृतमधून जसेच्या तसे आलेले शब्द म्हणजे तत्सम शब्द (पुस्तक, विद्या, सूर्य) आणि संस्कृत शब्दांचे रूप बदलून आलेले शब्द म्हणजे तद्भव शब्द (दुग्ध → दूध, कर्ण → कान, हस्त → हात). याशिवाय मराठीत देशी शब्द (वाडा, डबा) व विदेशी शब्द (टेबल, बाग) आहेत. परीक्षेत शब्दाचे संस्कृत मूळ आठवले की तत्सम-तद्भव ओळखणे सोपे जाते.

मराठी व्याकरणातील आणखी घटक वाचायचे असतील तर उपसर्ग व प्रत्यय म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे आणि शुद्धलेखन म्हणजे काय? नियम व उदाहरणे हे लेखही वाचा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

तत्सम शब्द म्हणजे काय?

तत्सम शब्द म्हणजे संस्कृत भाषेतून जसेच्या तसे, कोणताही बदल न होता मराठीत आलेले शब्द होत. उदाहरणार्थ, पुस्तक, विद्या, सूर्य.

तद्भव शब्द म्हणजे काय?

तद्भव शब्द म्हणजे संस्कृत शब्दांचे रूप बदलून मराठीत आलेले शब्द होत. उदाहरणार्थ, दुग्ध → दूध, कर्ण → कान, हस्त → हात.

तत्सम व तद्भव शब्द यांत काय फरक आहे?

तत्सम शब्द संस्कृतसारखेच राहतात, तर तद्भव शब्दांचे रूप बदललेले असते. पुस्तक हा तत्सम शब्द आहे, तर दूध हा तद्भव शब्द आहे.

‘गाव’ हा शब्द कोणत्या संस्कृत शब्दापासून आला आहे?

‘गाव’ हा शब्द संस्कृत ‘ग्राम’ या शब्दापासून आला आहे.

देशी व विदेशी शब्द म्हणजे काय?

मराठीच्या स्वतःच्या मातीतून निर्माण झालेले शब्द म्हणजे देशी शब्द (वाडा, डबा) आणि परकीय भाषांमधून आलेले शब्द म्हणजे विदेशी शब्द (टेबल, बाग, किताब).