वाक्यप्रचार म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे

मराठी भाषेत असे अनेक शब्दसमूह आहेत, जे शब्दशः अर्थापेक्षा अगदी वेगळा अर्थ देतात. ‘डोळे वटारणे’ म्हणजे डोळे मोठे करणे नव्हे, तर रागावणे! ‘हात टेकणे’ म्हणजे हात जमिनीवर ठेवणे नव्हे, तर हार मानणे! अशा शब्दसमूहांनाच वाक्यप्रचार म्हणतात. शालेय परीक्षांपासून MPSC, पोलीस भरती आणि तलाठी परीक्षांपर्यंत ‘वाक्यप्रचाराचा अर्थ सांगा’ किंवा ‘वाक्यप्रचाराचा वाक्यात उपयोग करा’ असे प्रश्न हमखास येतात. या लेखात वाक्यप्रचाराची सोपी व्याख्या, त्याचे प्रकार, म्हणी व वाक्यप्रचार यांतील फरक, 10 उदाहरणे आणि परीक्षेतील महत्त्वाचे प्रश्न पाहू.

वाक्यप्रचार म्हणजे काय?

दोन किंवा अधिक शब्दांचा असा समूह, जो वाक्यात वापरल्यावर शब्दशः अर्थापेक्षा वेगळा, खास अर्थ देतो, त्याला वाक्यप्रचार म्हणतात. वाक्यप्रचारात शब्दांचा शब्दशः अर्थ घेऊन चालत नाही; त्याचा अर्थ रूढीने ठरलेला असतो. उदाहरणार्थ, ‘कान भरणे’ या वाक्यप्रचाराचा शब्दशः अर्थ कानात काहीतरी भरणे असा होईल, पण त्याचा खरा अर्थ ‘चहाडी करणे’ असा आहे. वाक्यप्रचारामुळे भाषा अधिक रंगतदार व प्रभावी होते.

वाक्यप्रचार व म्हणी यांतील फरक

मुद्दा	वाक्यप्रचार	म्हण
स्वरूप	अपूर्ण शब्दसमूह असतो	पूर्ण वाक्य असते
वापर	वाक्याचा भाग म्हणून वापरतात	स्वतंत्रपणे वापरता येते
अर्थ	लाक्षणिक अर्थ देतो	अनुभवाचे सार सांगते
उदाहरण	हात टेकणे, कान भरणे	अति तेथे माती, घरोघरी मातीच्या चुली

वाक्यप्रचाराचे प्रकार

वाक्यप्रचारांचे वर्गीकरण त्यांच्या उगमावरून करता येते. शरीराच्या अवयवांवर आधारित वाक्यप्रचार — उदाहरणार्थ, डोळे वटारणे (रागावणे), हात देणे (मदत करणे), डोके चालवणे (विचार करणे). प्राण्यांवर आधारित वाक्यप्रचार — उदाहरणार्थ, मांजर आडवी जाणे (अपशकुन होणे), कुत्र्याचे शेपूट (स्वभाव न बदलणे). निसर्गावर आधारित वाक्यप्रचार — उदाहरणार्थ, ढग फुटणे (मुसळधार पाऊस पडणे), आकाश पाताळ एक करणे (खूप प्रयत्न करणे). दैनंदिन जीवनावर आधारित वाक्यप्रचार — उदाहरणार्थ, हातावर तुरी देणे (फसवून जाणे), पाणी पाजणे (पराभूत करणे).

वाक्यप्रचार — 10 उदाहरणे वाक्यात उपयोगासह

वाक्यप्रचार	अर्थ	वाक्यात उपयोग
डोळे वटारणे	रागावणे	शिक्षकांनी रागाने मुलाकडे डोळे वटारले.
हात टेकणे	हार मानणे	शेवटी चोराने पोलिसांसमोर हात टेकले.
कान भरणे	चहाडी करणे	रामने श्यामविरुद्ध शिक्षकांचे कान भरले.
डोके चालवणे	विचार करणे	गणिताचे कोडे सोडवायला डोके चालवावे लागते.
पाणी पाजणे	पराभूत करणे	भारतीय संघाने प्रतिस्पर्ध्यांना पाणी पाजले.
आकाश पाताळ एक करणे	खूप प्रयत्न करणे	परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी त्याने आकाश पाताळ एक केले.
हातावर तुरी देणे	फसवून जाणे	तो पैसे घेऊन मला हातावर तुरी देऊन गेला.
तोंडावर मारणे	उघडपणे खरे बोलणे	तो कुणालाही तोंडावर मारतो, त्यामुळे लोक त्याला घाबरतात.
डोके फिरणे	खूप राग येणे	मुलाचे वागणे पाहून आईचे डोके फिरले.
हात देणे	मदत करणे	अडचणीत सापडलेल्या मित्राला नेहमी हात द्यावा.

वाक्यप्रचार ओळखण्याची सोपी खूण

शब्दसमूहाचा शब्दशः अर्थ वाक्यात बसत नसेल आणि त्यातून वेगळाच अर्थ निघत असेल, तर तो वाक्यप्रचार समजावा — ‘हात टेकणे’ चा शब्दशः अर्थ वाक्यात बसत नाही, त्याचा अर्थ ‘हार मानणे’ आहे. परीक्षेत ‘वाक्यप्रचाराचा अर्थ सांगा’ असा प्रश्न आला की आधी त्या शब्दसमूहाचा रूढ अर्थ आठवावा आणि मग तो वाक्यात वापरून दाखवावा. वाक्यप्रचार व म्हणी यांतील फरकही हमखास विचारला जातो — वाक्यप्रचार अपूर्ण असतो, तर म्हण पूर्ण वाक्य असते.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे प्रश्न

• वाक्यप्रचार म्हणजे काय? — शब्दशः अर्थापेक्षा वेगळा, खास अर्थ देणारा शब्दसमूह; उदाहरणार्थ, हात टेकणे.
• ‘हात टेकणे’ या वाक्यप्रचाराचा अर्थ काय? — हार मानणे.
• ‘कान भरणे’ म्हणजे काय? — चहाडी करणे.
• वाक्यप्रचार व म्हणी यांत काय फरक आहे? — वाक्यप्रचार अपूर्ण शब्दसमूह असतो व वाक्याचा भाग म्हणून वापरतात; म्हण पूर्ण वाक्य असते व स्वतंत्रपणे वापरता येते.
• ‘आकाश पाताळ एक करणे’ म्हणजे काय? — खूप प्रयत्न करणे.

सारांश

शब्दशः अर्थापेक्षा वेगळा, खास अर्थ देणाऱ्या शब्दसमूहाला वाक्यप्रचार म्हणतात — डोळे वटारणे म्हणजे रागावणे, हात टेकणे म्हणजे हार मानणे, कान भरणे म्हणजे चहाडी करणे. वाक्यप्रचार शरीर, प्राणी, निसर्ग व दैनंदिन जीवनावर आधारित असतात. म्हणी पूर्ण वाक्य असते, तर वाक्यप्रचार अपूर्ण शब्दसमूह असतो. परीक्षेत वाक्यप्रचाराचा रूढ अर्थ आठवला की उत्तर सोपे जाते.

मराठी व्याकरणातील आणखी घटक वाचायचे असतील तर मराठी म्हणी व त्यांचे अर्थ, वाक्याचे प्रकार आणि उपसर्ग व प्रत्यय म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे हे लेखही वाचा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

वाक्यप्रचार म्हणजे काय?

वाक्यप्रचार म्हणजे शब्दशः अर्थापेक्षा वेगळा, खास अर्थ देणारा दोन किंवा अधिक शब्दांचा समूह होय. उदाहरणार्थ, हात टेकणे म्हणजे हार मानणे.

वाक्यप्रचार व म्हणी यांत काय फरक आहे?

वाक्यप्रचार अपूर्ण शब्दसमूह असतो व वाक्याचा भाग म्हणून वापरतात; म्हण पूर्ण वाक्य असते व स्वतंत्रपणे वापरता येते.

‘कान भरणे’ या वाक्यप्रचाराचा अर्थ काय?

‘कान भरणे’ म्हणजे चहाडी करणे होय.

‘आकाश पाताळ एक करणे’ म्हणजे काय?

‘आकाश पाताळ एक करणे’ म्हणजे खूप प्रयत्न करणे होय.

वाक्यप्रचाराचे उदाहरण द्या.

डोळे वटारणे (रागावणे), हात टेकणे (हार मानणे), पाणी पाजणे (पराभूत करणे) ही वाक्यप्रचारांची उदाहरणे आहेत.