Naukri Ninja Latest Naukri Updates!
Related Articles
Samas in Marathi मराठी व्याकरणातील ‘समास’ हा घटक स्पर्धा परीक्षा आणि शालेय अभ्यासासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. शब्दांच्या एकत्रीकरणाला आपण ‘समास’ म्हणतो.
Samas in Marathi मराठी व्याकरणात ‘समास’ (Samas) म्हणजे दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र करून एक नवीन, सुटसुटीत शब्द तयार करण्याची प्रक्रिया होय। ‘सम + अस’ या संस्कृत धातूपासून तयार झालेल्या या शब्दाचा अर्थ ‘एकत्र करणे’ असा आहे. राम + लक्ष्मण = रामलक्ष्मण राजा + पुत्र = राजपुत्र
समासाचे महत्त्व (Importance of Samas):
- भाषिक काटकसर (Economy of Words): मोठा शब्दसमूह किंवा वाक्य न वापरता, त्याऐवजी एका जोडशब्दाचा (सामासिक शब्द) वापर करणे शक्य होते. उदा. ‘पोळीसाठी पाट’ ऐवजी ‘पोळपाट’।
- बोलण्यात व लिहिण्यात सुटसुटीतपणा: समासामुळे विभक्ती प्रत्यय किंवा शब्द गाळले जाऊन वाक्य अधिक अर्थपूर्ण आणि संक्षिप्त होते
- वेळेची बचत: सविस्तर स्पष्टीकरण देण्यापेक्षा सामासिक शब्द वापरून कमी वेळात जास्त अर्थ व्यक्त करता येतो।
- भाषेचे सौंदर्य: भाषेमध्ये प्रभावीपणा आणि सौंदर्य वाढवण्यासाठी समास महत्त्वाचा आहे
Samas in Marathi I समास व समासाचे प्रकार
समासाचे प्रकार (Types of Samas)
1.अव्ययीभाव समास (Avyayibhav Samas) 2.तत्पुरुष समास (Tatpurush Samas) 3.द्वंद्व समास (Dvandva Samas) 4.बहुव्रीहि समास (Bahuvrihi Samas)
| समासाचे नाव | महत्त्वाचे पद | उदाहरण |
| १. अव्ययीभाव समास | पहिले पद प्रधान | यथाशक्ती (शक्तीप्रमाणे) |
| २. तत्पुरुष समास | दुसरे पद प्रधान | राजवाडा (राजाचा वाडा) |
| ३. द्वंद्व समास | दोन्ही पदे प्रधान | आई-वडील (आई आणि वडील) |
| ४. बहुव्रीहि समास | दोन्ही पदे गौण (तिसऱ्याच पदाचा बोध) | नीलकंठ (ज्याचा कंठ निळा आहे असा – शंकर) |
मराठी व्याकरणातील ‘समास’ हा घटक स्पर्धा परीक्षा आणि शालेय अभ्यासासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. शब्दांच्या एकत्रीकरणाला आपण ‘समास’ म्हणतो.
खाली तुमच्या ब्लॉगसाठी समासाचे प्रकार आणि त्यांची थोडक्यात माहिती दिली आहे:
समास म्हणजे काय?
शब्दांमधील परस्पर संबंध दाखवणारे प्रत्यय किंवा शब्द गाळून जो एक जोडशब्द तयार होतो, त्याला ‘सामासिक शब्द’ म्हणतात आणि या प्रक्रियेला ‘समास’ म्हणतात.
समासाचे मुख्य ४ प्रकार
मराठी व्याकरणाप्रमाणे समासाचे मुख्य चार प्रकार पडतात, जे ‘कोणते पद महत्त्वाचे आहे’ यावर अवलंबून असतात:
| समासाचे नाव | महत्त्वाचे पद | उदाहरण |
| १. अव्ययीभाव समास | पहिले पद प्रधान | यथाशक्ती (शक्तीप्रमाणे) |
| २. तत्पुरुष समास | दुसरे पद प्रधान | राजवाडा (राजाचा वाडा) |
| ३. द्वंद्व समास | दोन्ही पदे प्रधान | आई-वडील (आई आणि वडील) |
| ४. बहुव्रीहि समास | दोन्ही पदे गौण (तिसऱ्याच पदाचा बोध) | नीलकंठ (ज्याचा कंठ निळा आहे असा – शंकर) |
१. अव्ययीभाव समास
जेव्हा समासातील पहिले पद महत्त्वाचे असते आणि तो सामासिक शब्द क्रियाविशेषण अव्ययाप्रमाणे काम करतो.
- उदाहरणे: प्रतिदिन, आमरण, बिनधोक, गावोगावी,उपनगर (नगराच्या जवळ) यथाशक्ती (शक्तीनुसार) प्रतिदिन (दररोज)
२. तत्पुरुष समास
ज्या समासात दुसरे पद महत्त्वाचे असते आणि अर्थाच्या दृष्टीने गाळलेला शब्द किंवा विभक्ती प्रत्यय विग्रह करताना लावावा लागतो.
- उदाहरणे: सुखप्राप्त (सुखाला प्राप्त), महाराष्ट्र (महान असे राष्ट्र),राजपुत्र (राजाचा पुत्र) ग्रामवासी (ग्रामात राहणारा) देवपूजा (देवाची पूजा)
३. द्वंद्व समास
ज्या समासातील दोन्ही पदे अर्थाच्या दृष्टीने समान दर्जाची असतात.
- उदाहरणे: केरकचरा, पापपुण्य, ने-आण, विटीदांडू,आईवडील (आई + वडील) सुखदुःख (सुख + दुःख) रामलक्ष्मण (राम + लक्ष्मण
४. बहुव्रीहि समास
ज्या समासातील दोन्ही पदे महत्त्वाचे नसून त्यातून तिसऱ्याच वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा बोध होतो.
- उदाहरणे: गजानन (गजाचे आनंद आहे ज्याला असा – गणपती), चक्रपाणी (ज्याच्या हातात चक्र आहे असा – विष्णू),चतुर्भुज (चार भुजा असलेला) पितांबर (पिवळा वस्त्र घालणारा – श्रीकृष्ण) दयानिधी (दयाचा साठा असलेला
समास ओळखण्याची सोपी पद्धत
- जर “आणि” येत असेल → द्वंद्व समास
- “चा/ची/चे” येत असेल → तत्पुरुष समास
- वेगळाच अर्थ लागत असेल → बहुव्रीहि समास
समास हा मराठी व्याकरणातील खूप महत्त्वाचा भाग आहे. तो वापरल्याने भाषा अधिक सुंदर, संक्षिप्त आणि प्रभावी होते.अश्याच नवीन गोष्टी शिकण्यासाठी आपल्या website ला visit करा.
See Also…Alankar in Marathi I मराठी अलंकार व प्रकार I मराठी अलंकार
