क्रियापदाचे प्रकार: सकर्मक, अकर्मक व उदाहरणे

‘राम आंबा खातो’ आणि ‘राम धावतो’ — या दोन वाक्यांत क्रियापदे आहेत, पण त्यांचे स्वरूप वेगळे आहे. पहिल्या वाक्यात क्रियापदाला कर्म लागते, तर दुसऱ्यात लागत नाही. क्रियापदाचे प्रकार समजले की वाक्यरचना, प्रयोग आणि काळ यांचे नियम सहज समजतात. शालेय परीक्षांपासून MPSC, पोलीस भरती आणि तलाठी परीक्षांपर्यंत ‘सकर्मक व अकर्मक क्रियापद ओळखा’ असे प्रश्न हमखास येतात. या लेखात क्रियापदाच्या प्रकारांची सोपी व्याख्या, त्यांतील फरक व 10 उदाहरणे पाहू.

क्रियापदाचे प्रकार म्हणजे काय?

क्रियापदाचे वर्गीकरण त्याला कर्म लागते की नाही, तसेच ते स्वतंत्रपणे वापरले जाते की दुसऱ्या क्रियापदाच्या मदतीने वापरले जाते, यावरून करता येते. मुख्य प्रकार असे: सकर्मक क्रियापद, अकर्मक क्रियापद, द्विकर्मक क्रियापद, सहायक क्रियापद आणि संयुक्त क्रियापद. प्रत्येक प्रकाराची ओळख त्याच्या वापरावरून होते — उदाहरणार्थ, ‘खाणे’ हे सकर्मक आहे, तर ‘धावणे’ हे अकर्मक आहे.

क्रियापदाचे प्रमुख प्रकार

प्रकार	व्याख्या	उदाहरण
सकर्मक क्रियापद	ज्या क्रियापदाला कर्म लागते	राम आंबा खातो.
अकर्मक क्रियापद	ज्या क्रियापदाला कर्म लागत नाही	राम धावतो.
द्विकर्मक क्रियापद	ज्या क्रियापदाला दोन कर्मे लागतात	आईने मुलाला गोष्ट सांगितली.
सहायक क्रियापद	मुख्य क्रियापदाला मदत करणारे क्रियापद	तो अभ्यास करत आहे.
संयुक्त क्रियापद	दोन क्रियापदे एकत्र येऊन तयार झालेले क्रियापद	ती गाणे गाऊन गेली.

सकर्मक व अकर्मक क्रियापद यांतील फरक

मुद्दा	सकर्मक क्रियापद	अकर्मक क्रियापद
कर्म	कर्म लागते	कर्म लागत नाही
प्रश्न	‘काय?’ किंवा ‘कोणाला?’ असा प्रश्न विचारता येतो	असा प्रश्न विचारता येत नाही
उदाहरण	खाणे, लिहिणे, वाचणे	धावणे, झोपणे, हसणे
वाक्य	राम आंबा खातो.	राम धावतो.

क्रियापदाचे प्रकार — 10 उदाहरणे

वाक्य	क्रियापद	प्रकार
राम आंबा खातो.	खातो	सकर्मक
सीता पुस्तक वाचते.	वाचते	सकर्मक
मुलगा धावतो.	धावतो	अकर्मक
बाळ झोपले.	झोपले	अकर्मक
आईने मुलाला गोष्ट सांगितली.	सांगितली	द्विकर्मक
गुरुजींनी विद्यार्थ्याला बक्षीस दिले.	दिले	द्विकर्मक
तो अभ्यास करत आहे.	करत आहे	सहायक क्रियापदासह
ती गाणे गाऊन गेली.	गाऊन गेली	संयुक्त
राम पत्र लिहितो.	लिहितो	सकर्मक
पक्षी उडतो.	उडतो	अकर्मक

परीक्षेत क्रियापदाचा प्रकार कसा ओळखावा

क्रियापद सकर्मक आहे की अकर्मक, हे ओळखायची सोपी खूण म्हणजे क्रियापदाला ‘काय?’ किंवा ‘कोणाला?’ असा प्रश्न विचारणे. उत्तर मिळाले तर ते सकर्मक असते — ‘राम काय खातो? — आंबा’ म्हणून ‘खातो’ हे सकर्मक आहे. उत्तर मिळाले नाही तर ते अकर्मक असते — ‘राम काय धावतो?’ याला उत्तर नाही, म्हणून ‘धावतो’ हे अकर्मक आहे. दोन कर्मे असतील तर द्विकर्मक, ‘आहे’, ‘होते’ यांसारखी मदत करणारी क्रियापदे असतील तर सहायक क्रियापद ओळखावे.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे प्रश्न

• सकर्मक क्रियापद म्हणजे काय? — ज्या क्रियापदाला कर्म लागते, ते सकर्मक क्रियापद; उदाहरणार्थ, राम आंबा खातो.
• अकर्मक क्रियापद म्हणजे काय? — ज्या क्रियापदाला कर्म लागत नाही, ते अकर्मक क्रियापद; उदाहरणार्थ, राम धावतो.
• ‘आईने मुलाला गोष्ट सांगितली’ यात क्रियापदाचा प्रकार कोणता? — द्विकर्मक क्रियापद, कारण त्याला दोन कर्मे आहेत — मुलाला व गोष्ट.
• सहायक क्रियापद म्हणजे काय? — मुख्य क्रियापदाला मदत करणारे क्रियापद; उदाहरणार्थ, ‘करत आहे’ मधील ‘आहे’.
• ‘पक्षी उडतो’ यातील क्रियापद सकर्मक आहे की अकर्मक? — अकर्मक, कारण ‘काय उडतो?’ या प्रश्नाला उत्तर नाही.

सारांश

क्रियापदाला कर्म लागते की नाही यावरून सकर्मक व अकर्मक हे दोन मुख्य प्रकार ठरतात. दोन कर्मे असतील तर द्विकर्मक, मदत करणारे क्रियापद असेल तर सहायक आणि दोन क्रियापदे एकत्र आली तर संयुक्त क्रियापद होते. ‘काय?’ असा प्रश्न विचारून उत्तर मिळाले की सकर्मक, नाही मिळाले की अकर्मक — ही खूण लक्षात ठेवली की परीक्षेत क्रियापदाचा प्रकार ओळखणे सोपे जाते.

मराठी व्याकरणातील आणखी घटक वाचायचे असतील तर क्रियापद म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे, क्रियाविशेषण म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे आणि वाक्याचे प्रकार हे लेखही वाचा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

सकर्मक क्रियापद म्हणजे काय?

ज्या क्रियापदाला कर्म लागते, ते सकर्मक क्रियापद होय; उदाहरणार्थ, राम आंबा खातो.

अकर्मक क्रियापद म्हणजे काय?

ज्या क्रियापदाला कर्म लागत नाही, ते अकर्मक क्रियापद होय; उदाहरणार्थ, राम धावतो.

सकर्मक व अकर्मक क्रियापद कसे ओळखावे?

क्रियापदाला ‘काय?’ किंवा ‘कोणाला?’ असा प्रश्न विचारावा — उत्तर मिळाले तर सकर्मक, नाही मिळाले तर अकर्मक समजावे.

द्विकर्मक क्रियापद म्हणजे काय?

ज्या क्रियापदाला दोन कर्मे लागतात, ते द्विकर्मक क्रियापद होय; उदाहरणार्थ, आईने मुलाला गोष्ट सांगितली.

सहायक क्रियापद म्हणजे काय?

मुख्य क्रियापदाला मदत करणारे क्रियापद म्हणजे सहायक क्रियापद होय; उदाहरणार्थ, ‘करत आहे’ मधील ‘आहे’.