“मुलगी गाणे गाते“, “पाऊस पडला“, “आम्ही उद्या पुण्याला जाऊ” – या तिन्ही वाक्यांत अर्थ पूर्ण करणारा शब्द कोणता आहे, सांगता येईल का? बरोबर ओळखलंत – गाते, पडला, जाऊ. हेच ते क्रियापद (Kriyapad in Marathi). मराठी व्याकरणातील आठ शब्दजातींपैकी क्रियापद ही सर्वांत महत्त्वाची जात मानली जाते, कारण क्रियापदाशिवाय वाक्य पूर्णच होत नाही. MPSC, पोलीस भरती, तलाठी अशा प्रत्येक स्पर्धा परीक्षेत क्रियापदाचे प्रकार विचारले जातातच.

क्रियापद म्हणजे काय? व्याख्या | Kriyapad in Marathi

इथे दोन गोष्टी लक्षात घ्या. पहिली – क्रियापद क्रिया दाखवते. दुसरी आणि जास्त महत्त्वाची – ते वाक्याचा अर्थ पूर्ण करते. “सीता पुस्तक” एवढेच म्हटले तर काही कळत नाही. पण “सीता पुस्तक वाचते” म्हटले की वाक्य पूर्ण झाले. म्हणूनच काही व्याकरणकार क्रियापदाला वाक्याचा आत्मा म्हणतात.

एक गोष्ट मात्र नीट लक्षात ठेवा. क्रिया दाखवणारा प्रत्येक शब्द क्रियापद नसतो! “धावणारा मुलगा पडला” या वाक्यात ‘धावणारा’ हा शब्द क्रिया दाखवतो, पण तो वाक्याचा अर्थ पूर्ण करत नाही; अर्थ पूर्ण करतो ‘पडला’ हा शब्द. म्हणून ‘पडला’ हे क्रियापद, तर ‘धावणारा’ हे धातुसाधित (कृदन्त) विशेषण.

धातू म्हणजे काय?

क्रियापदातील प्रत्ययरहित मूळ रूपाला धातू म्हणतात. ‘वाचतो, वाचला, वाचेल, वाचणे, वाचून’ या सर्व रूपांच्या मुळाशी ‘वाच’ हा धातू आहे. तसेच –

धातूला काळाचे व अर्थाचे प्रत्यय लागून क्रियापदाची विविध रूपे तयार होतात. काळानुसार क्रियापदाचे रूप कसे बदलते हे सविस्तर समजून घेण्यासाठी काळ व काळाचे प्रकार हा लेख जरूर वाचा.

धातूपासून तयार होणाऱ्या पण वाक्याचा अर्थ पूर्ण न करणाऱ्या शब्दांना धातुसाधिते किंवा कृदन्ते म्हणतात. उदा. वाचणे, वाचणारा, वाचून, वाचलेला, वाचता वाचता. हे शब्द वाक्यात नाम, विशेषण किंवा क्रियाविशेषण म्हणून काम करतात.

क्रियापदाचे प्रकार | Kriyapadache Prakar

परीक्षेच्या दृष्टीने क्रियापदाचे पुढील प्रकार महत्त्वाचे आहेत. प्रत्येक प्रकार उदाहरणासह पाहू.

१. सकर्मक क्रियापद

ज्या क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कर्माची गरज असते, ते सकर्मक क्रियापद. ‘कर्म’ म्हणजे क्रिया ज्याच्यावर घडते तो शब्द. “राम आंबा खातो” – खाण्याची क्रिया आंब्यावर घडते, म्हणून ‘आंबा’ हे कर्म आणि ‘खातो’ हे सकर्मक क्रियापद.

काही क्रियापदांना दोन कर्मे लागतात – त्यांना द्विकर्मक म्हणतात. “आजी नातवाला गोष्ट सांगते” या वाक्यात ‘गोष्ट’ हे प्रत्यक्ष कर्म व ‘नातवाला’ हे अप्रत्यक्ष कर्म.

२. अकर्मक क्रियापद

ज्या क्रियापदाला कर्माची गरज नसते, क्रिया कर्त्यापाशीच थांबते, ते अकर्मक क्रियापद.

‘झोपले’ कोणाला? असा प्रश्नच निर्माण होत नाही – क्रिया कर्त्यावरच पूर्ण होते. हीच अकर्मकाची खूण.

३. संयुक्त क्रियापद

धातुसाधित + सहाय्यक क्रियापद मिळून बनणाऱ्या आणि एकाच क्रियेचा बोध करणाऱ्या जोडीला संयुक्त क्रियापद म्हणतात.

“मुले खेळत आहेत” मध्ये ‘खेळत’ हे धातुसाधित व ‘आहेत’ हे सहाय्यक क्रियापद – दोन्ही मिळून खेळण्याच्या एकाच क्रियेचा बोध होतो, म्हणून हे संयुक्त क्रियापद. पण “तो उठून गेला” मध्ये उठणे व जाणे या दोन स्वतंत्र क्रिया आहेत, म्हणून तिथे संयुक्त क्रियापद नाही. हा बारकावा परीक्षेत हमखास तपासला जातो.

४. सहाय्यक क्रियापद

संयुक्त क्रियापदात मुख्य क्रियेला मदत करणाऱ्या क्रियापदाला सहाय्यक क्रियापद म्हणतात. आहे, होता, असे, नाही, लागणे, देणे, टाकणे, शकणे ही सहाय्यक क्रियापदे म्हणून वारंवार येतात.

५. प्रयोजक क्रियापद

कर्ता स्वतः क्रिया न करता दुसऱ्याकडून ती करवून घेतो, असे दाखवणारे क्रियापद म्हणजे प्रयोजक क्रियापद. मूळ धातूला ‘व’ विकार होऊन ही रूपे बनतात – हस → हसव, बस → बसव, चाल → चालव, पी → पाज.

६. शक्य क्रियापद

कर्त्याला ती क्रिया करण्याची शक्यता किंवा सामर्थ्य आहे, असे सुचवणारे क्रियापद म्हणजे शक्य क्रियापद.

७. अनियमित (गौण) क्रियापदे

काही क्रियापदांना काळाचे व अर्थाचे नियमित प्रत्यय लागत नाहीत; त्यांची रूपे ठरावीकच राहतात. अशा क्रियापदांना अनियमित किंवा गौण क्रियापदे म्हणतात – आहे, नाही, नव्हे, पाहिजे, नको, नये, नसे.

८. भावकर्तृक क्रियापद

ज्या क्रियापदांना स्पष्ट कर्ताच नसतो, क्रियेतील ‘भाव’ हाच कर्ता मानावा लागतो, ती भावकर्तृक क्रियापदे. निसर्गातील घडामोडी व शारीरिक अवस्था दाखवताना ही येतात.

१५+ उदाहरणे स्पष्टीकरणासह

सकर्मक व अकर्मक क्रियापद – फरक

गंमत म्हणजे एकच क्रियापद वाक्यानुसार दोन्ही प्रकारचे असू शकते. “तो वाचतो” (अकर्मक) पण “तो पुस्तक वाचतो” (सकर्मक). म्हणून प्रकार ठरवताना नेहमी संपूर्ण वाक्य पाहा, नुसते क्रियापद नाही.

क्रियापद ओळखण्याच्या युक्त्या

परीक्षेतील महत्त्व – MPSC, पोलीस भरती

माझ्या अनुभवानुसार, मराठी व्याकरणाच्या पेपरमध्ये क्रियापदावर किमान एक-दोन प्रश्न ठरलेलेच असतात. MPSC संयुक्त पूर्व, पोलीस भरती, तलाठी, ZP भरती – सगळीकडे हाच अनुभव. मागील प्रश्नपत्रिकांतील नमुने पाहा –

क्रियापदाबरोबरच वाक्याचे प्रकार आणि विशेषण हे घटकही जोडीने अभ्यासा – प्रश्न बहुधा एकत्रित विचारले जातात.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

निष्कर्ष

क्रियापद हा मराठी वाक्याचा कणा आहे. व्याख्या, धातूची संकल्पना, सकर्मक-अकर्मक भेद आणि प्रयोजक-शक्य मधला सूक्ष्म फरक एवढे पक्के केले की या घटकावरचा कोणताही प्रश्न तुम्हाला अडवू शकत नाही. वर दिलेल्या युक्त्या वापरून रोज पाच-दहा वाक्यांतील क्रियापदे ओळखण्याचा सराव करा; आठवडाभरात फरक जाणवेल. संपूर्ण व्याकरणाच्या एकत्रित उजळणीसाठी मराठी व्याकरण – संपूर्ण मार्गदर्शक नक्की पाहा.