“पाऊस पडतो.” – “पाऊस पडतो का?” – “किती छान पाऊस पडतो!” – “पावसात भिजू नकोस.” चार वाक्ये, शब्द जवळपास तेच; पण प्रत्येक वाक्याचा सूर वेगळा, हेतू वेगळा. पहिले माहिती देते, दुसरे विचारते, तिसरे भावना व्यक्त करते, चौथे आज्ञा देते. मित्रांनो, हाच आहे वाक्याचे प्रकार (Vakyache Prakar in Marathi) या घटकाचा गाभा. शालेय परीक्षांपासून MPSC-पोलीस भरतीपर्यंत सर्वत्र विचारला जाणारा हा विषय आज उदाहरणांसह पूर्ण समजून घेऊ.

वाक्य म्हणजे काय?

“शाळेत मुले” हा नुसता शब्दसमूह; पण “मुले शाळेत गेली” हे वाक्य – कारण त्यातून पूर्ण अर्थ कळतो. वाक्यात कर्ता, कर्म व क्रियापद हे घटक असतात आणि अर्थ पूर्ण करण्याचे काम क्रियापद करते. वाक्य लिहिताना शेवटी योग्य विरामचिन्ह देणे बंधनकारक असते – कोणत्या वाक्याला कोणते चिन्ह हे विरामचिन्हे व त्यांचे प्रकार या लेखात सविस्तर दिले आहे.

अर्थावरून वाक्याचे प्रकार | Vakyache Prakar

बोलणाऱ्याचा हेतू काय आहे – माहिती देणे, विचारणे, भावना व्यक्त करणे की आज्ञा देणे – यावरून हे चार प्रकार ठरतात.

१. विधानार्थी वाक्य (Vidhanarthi Vakya)

ज्या वाक्यात केवळ विधान केलेले असते, माहिती सांगितलेली असते, ते विधानार्थी वाक्य. शेवटी पूर्णविराम येतो.

२. प्रश्नार्थी वाक्य

ज्या वाक्यातून प्रश्न विचारला जातो, ते प्रश्नार्थी वाक्य. शेवटी प्रश्नचिन्ह (?) येते.

३. उद्गारार्थी वाक्य

मनातील आश्चर्य, आनंद, दुःख, कौतुक अशा उत्कट भावना व्यक्त करणारे वाक्य म्हणजे उद्गारार्थी वाक्य. शेवटी उद्गारचिन्ह (!) येते.

४. आज्ञार्थी वाक्य

आज्ञा, आदेश, विनंती, उपदेश किंवा आशीर्वाद व्यक्त करणारे वाक्य आज्ञार्थी होय.

काही व्याकरणकार जर-तर अट दाखवणाऱ्या संकेतार्थी वाक्याचाही स्वतंत्र उल्लेख करतात – “जर पाऊस पडला, तर पीक चांगले येईल.” स्पर्धा परीक्षेत हा प्रकार पर्यायांत आला तर गोंधळू नका.

होकारार्थी व नकारार्थी वाक्य

विधानाच्या होकार-नकारावरूनही वाक्याचे दोन प्रकार पडतात –

गंमत अशी की अर्थ न बदलता होकारार्थीचे नकारार्थी करता येते – “राम प्रामाणिक आहे” = “राम अप्रामाणिक नाही.” परीक्षेत नेमके हेच रूपांतर विचारतात.

रचनेवरून वाक्याचे प्रकार

वाक्यात किती विधाने आहेत आणि ती एकमेकांशी कशी जोडली आहेत, यावरून हे तीन प्रकार ठरतात.

१. केवल (साधे) वाक्य

ज्या वाक्यात एकच उद्देश्य व एकच विधेय असते – म्हणजे एकच मुख्य क्रियापद – ते केवल वाक्य.

२. मिश्र वाक्य

एक प्रधान (मुख्य) वाक्य व त्यावर अवलंबून असणारे एक किंवा अधिक गौण वाक्य, गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययाने (की, जर-तर, जेव्हा-तेव्हा, म्हणून, कारण) जोडलेले असते, ते मिश्र वाक्य.

३. संयुक्त वाक्य

दोन किंवा अधिक स्वतंत्र (प्रधान) वाक्ये प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययाने (आणि, व, पण, परंतु, किंवा, अथवा, म्हणून) जोडलेली असतात, ते संयुक्त वाक्य.

वाक्य रूपांतर (वाक्यपरिवर्तन)

अर्थ न बदलता वाक्याचा प्रकार बदलणे म्हणजे वाक्य रूपांतर. बोर्ड परीक्षेत हा प्रश्न ठरलेला असतो. नमुने पाहा –

रूपांतर करताना एकच पथ्य – मूळ अर्थ जराही बदलता कामा नये. नकारार्थी करताना विरुद्धार्थी शब्द + नकार अशी जोडी वापरावी लागते; त्यासाठी विरुद्धार्थी शब्दांचा साठा जवळ हवा.

एकत्रित तक्ता – एका दृष्टिक्षेपात

परीक्षेतील प्रश्न कसे येतात?

माझ्या अनुभवानुसार, या घटकावर तीन साच्यांत प्रश्न येतात – प्रकार ओळखा, रूपांतर करा आणि जोडलेले अव्यय ओळखून मिश्र/संयुक्त ठरवा.

एक छोटी युक्ती सांगतो. वाक्याच्या शेवटचे विरामचिन्ह आधी पाहा – ? असेल तर प्रश्नार्थी, ! असेल तर उद्गारार्थी हे नव्याण्णव टक्के खरे ठरते. उरलेल्या वाक्यांत क्रियापदाचे रूप तपासा – ‘कर, जा, राखा, असावे’ अशी रूपे आज्ञार्थाची खूण.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

शेवटी एवढेच

वाक्याचे प्रकार हा गुण मिळवून देणारा हुकमी घटक आहे – संकल्पना मोजक्या, नियम ठरलेले आणि प्रश्नांचे साचे ओळखीचे. वरचा तक्ता एकदा वहीत उतरवा, रोज पाच वाक्यांचे प्रकार ओळखा आणि आठवड्याला दहा रूपांतरे करून पाहा. महिन्याभरात हा विषय तुमच्या डाव्या हाताचा मळ होईल. व्याकरणाच्या उर्वरित घटकांसाठी मराठी व्याकरण – संपूर्ण मार्गदर्शक जरूर वाचा.