संधीचे प्रकार: स्वर, व्यंजन व विसर्ग संधी

‘विद्यालय’ हा शब्द ‘विद्या’ आणि ‘आलय’ या दोन शब्दांपासून बनला आहे, पण तो लिहिताना ‘विद्या’ मधला शेवटचा ‘आ’ आणि ‘आलय’ मधला पहिला ‘आ’ एकत्र येऊन फक्त एकच ‘आ’ राहतो. दोन ध्वनी जवळ आल्यावर त्यांच्यात असा बदल घडतो, त्यालाच संधी म्हणतात. शालेय परीक्षांपासून MPSC, तलाठी, पोलीस भरती आणि शिक्षक भरतीपर्यंत ‘खालील शब्दाची संधी ओळखा’ किंवा ‘संधीचा प्रकार कोणता?’ असे प्रश्न हमखास विचारले जातात. या लेखात संधीचे तीन मुख्य प्रकार — स्वर संधी, व्यंजन संधी आणि विसर्ग संधी — नियम, तक्ता आणि भरपूर उदाहरणांसह सोप्या भाषेत समजून घेऊ.

प्रसिद्धी दिनांक: 13 नोव्हेंबर 2026 | शेवटचे अपडेट: 13 नोव्हेंबर 2026

संधी म्हणजे काय?

दोन वर्ण किंवा दोन शब्द जवळ आल्यावर त्यांच्या संयोगातून पहिल्या शब्दाच्या शेवटच्या वर्णात किंवा दुसऱ्या शब्दाच्या पहिल्या वर्णात जो बदल होतो, त्याला संधी म्हणतात. उदाहरणार्थ, ‘विद्या’ + ‘आलय’ = ‘विद्यालय’. येथे दोन ‘आ’ एकत्र येऊन एकच ‘आ’ झाला. संधीमुळे शब्द लहान होतो, पण त्याचा अर्थ मात्र तसाच राहतो. संधीची सविस्तर ओळख आणि तिचे मूळ नियम संधी म्हणजे काय या लेखात दिले आहेत.

संधीचे तीन मुख्य प्रकार

संधीत कोणते दोन ध्वनी एकत्र येतात, यावरून तिचे तीन मुख्य प्रकार पडतात:

१. स्वर संधी

दोन स्वर एकत्र आल्यावर त्यांच्यात जो बदल होतो, त्याला स्वर संधी म्हणतात. स्वर संधीचे पाच उपप्रकार आहेत:

लक्षात ठेवा: ‘गुरु + उपदेश = गुरूपदेश’ ही दीर्घ संधी आहे, तर ‘नर + ईश = नरेश’ ही गुण संधी आहे. परीक्षेत हे दोन जोड नेहमी गोंधळवतात.

२. व्यंजन संधी

व्यंजनानंतर स्वर किंवा व्यंजन आल्यावर व्यंजनात जो बदल होतो, त्याला व्यंजन संधी म्हणतात. यात पहिल्या शब्दाचा शेवटचा व्यंजन बदलतो किंवा पुढच्या ध्वनीशी मिळून जातो:

व्यंजन संधीत ‘त्’ चा ‘न्’, ‘च्’, ‘ज्’ किंवा ‘द्’ असा बदल होतो, हे वरील उदाहरणांतून स्पष्ट दिसते. हीच ओळख परीक्षेत कामी येते.

३. विसर्ग संधी

शब्दाच्या शेवटी असलेला विसर्ग (ः) पुढच्या स्वराशी किंवा व्यंजनाशी मिळाल्यावर जो बदल होतो, त्याला विसर्ग संधी म्हणतात:

विसर्ग संधी ओळखण्याची खूण सोपी आहे: शब्दात ‘ः’ दिसला आणि त्यापुढे ‘र’, ‘श’, ‘ष’ किंवा ‘स’ आला की विसर्ग संधी झाली असते, असे बहुतांश वेळा घडते.

संधी ओळखण्याची सोपी युक्ती

• शब्द फोडून बघा: शब्द दोन भागांत विभागता येतो का ते आधी तपासा. ‘विद्यालय’ फोडला की ‘विद्या + आलय’ मिळते.
• शेवटचा आणि पहिला ध्वनी बघा: पहिल्या भागाचा शेवटचा ध्वनी स्वर आहे की व्यंजन की विसर्ग, यावरून प्रकार लगेच ठरतो.
• अर्थ जुळतो का ते तपासा: फोडलेले दोन भाग अर्थपूर्ण असतील, तरच संधी बरोबर आहे. ‘मनोरथ’ फोडल्यावर ‘मनः + रथ’ अर्थ देतात, म्हणून ती विसर्ग संधी आहे.

परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे प्रश्न

• ‘विद्यालय’ या शब्दात कोणती संधी आहे? — स्वर संधी (दीर्घ संधी).
• ‘सूर्योदय’ या शब्दात कोणती संधी आहे? — स्वर संधी (गुण संधी).
• ‘स्वागत’ या शब्दात कोणती संधी आहे? — स्वर संधी (यण संधी).
• ‘जगन्नाथ’ या शब्दात कोणती संधी आहे? — व्यंजन संधी.
• ‘मनोरथ’ या शब्दात कोणती संधी आहे? — विसर्ग संधी.
• ‘देवेंद्र’ या शब्दात कोणती संधी आहे? — स्वर संधी (गुण संधी).
• ‘निश्चय’ या शब्दात कोणती संधी आहे? — विसर्ग संधी.

सारांश

संधीचे तीन मुख्य प्रकार आहेत — स्वर संधी, व्यंजन संधी आणि विसर्ग संधी. स्वर संधीत दोन स्वर मिळतात (दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण, अयादि हे तिचे पाच उपप्रकार), व्यंजन संधीत व्यंजन बदलतो, तर विसर्ग संधीत शेवटचा विसर्ग पुढच्या ध्वनीशी मिळतो. शब्द फोडून पाहण्याची सवय लावली, की कोणतीही संधी ओळखणे सोपे जाते.

संबंधित लेख

• संधी म्हणजे काय? नियम व उदाहरणे
• शब्दांचे प्रकार — विकारी व अविकारी शब्द
• जोडाक्षरे म्हणजे काय? नियम व उदाहरणे
• अनुस्वार व विसर्ग म्हणजे काय? नियम व उदाहरणे
• वचन बदला मराठी — नियम व १००+ उदाहरणे

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

संधीचे किती प्रकार आहेत?
संधीचे तीन मुख्य प्रकार आहेत — स्वर संधी, व्यंजन संधी आणि विसर्ग संधी. स्वर संधीचे आणखी पाच उपप्रकार आहेत: दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण आणि अयादि.

स्वर संधी म्हणजे काय?
दोन स्वर एकत्र आल्यावर त्यांच्यात जो बदल होतो, त्याला स्वर संधी म्हणतात. उदाहरण: विद्या + आलय = विद्यालय.

व्यंजन संधी म्हणजे काय?
व्यंजनानंतर स्वर किंवा व्यंजन आल्यावर व्यंजनात जो बदल होतो, त्याला व्यंजन संधी म्हणतात. उदाहरण: जगत् + नाथ = जगन्नाथ.

विसर्ग संधी म्हणजे काय?
शब्दाच्या शेवटी असलेला विसर्ग (ः) पुढच्या स्वराशी किंवा व्यंजनाशी मिळाल्यावर जो बदल होतो, त्याला विसर्ग संधी म्हणतात. उदाहरण: मनः + रथ = मनोरथ.

‘विद्यालय’ या शब्दात कोणती संधी आहे?
‘विद्यालय’ मध्ये स्वर संधी आहे — अधिक नेमकेपणाने दीर्घ संधी, कारण ‘विद्या’ मधील ‘आ’ आणि ‘आलय’ मधील ‘आ’ मिळून दीर्घ ‘आ’ झाला आहे.

संधी आणि समास यात काय फरक आहे?
संधीत दोन ध्वनी एकत्र येऊन त्यांच्यात बदल होतो, तर समासात दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन नवीन शब्द तयार होतो. उदाहरण: ‘विद्यालय’ ही संधी आहे, तर ‘राजपुत्र’ हा समास आहे.