“पुढील शब्दांचे वचन बदला – वीट, नाव, तारा.” पोलीस भरतीच्या एका पेपरमधला हा खराखुरा प्रश्न. दिसायला अगदी सोपा, पण याच तीन शब्दांवर हजारो विद्यार्थ्यांचे गुण गेले. कारण वचन बदला (Vachan Badla in Marathi) हा घटक पाठांतराचा वाटतो खरा, पण त्यामागे लिंगानुसार ठरलेले पक्के नियम आहेत. ते नियम एकदा समजले की १००० शब्दांचेही वचन तुम्ही न अडखळता बदलू शकता. आज या लेखात नियम, १००+ शब्दांचा तक्ता आणि परीक्षेत फसवणारे अपवाद – सगळे एकत्र देतो आहे.

वचन म्हणजे काय?

वचनाचे दोन प्रकार –

एक गोष्ट सुरुवातीलाच पक्की करा – वचन हा नामाचा विकार आहे आणि तो नामाच्या प्रकारांशी व लिंगाशी थेट जोडलेला आहे. म्हणजे कोणत्याही शब्दाचे वचन बदलण्यापूर्वी दोन प्रश्न विचारायचे – शब्दाचे लिंग कोणते? आणि शब्दाच्या शेवटी कोणता स्वर आहे? (आ-कारान्त, ई-कारान्त वगैरे). या दोन उत्तरांवरून नियम आपोआप ठरतो.

आणखी एक बारकावा. इंग्रजीत अनेकवचन करायला बहुधा शेवटी ‘s’ जोडला की काम होते – book, books. मराठीत मात्र तसे एकच सूत्र नाही; शब्दाचे लिंग आणि शेवटचा स्वर या दोन्हींनुसार रूप बदलते. त्यामुळेच ‘घोडा’चे ‘घोडे’ होते, पण ‘घर’चे ‘घरे’ आणि ‘नदी’चे ‘नद्या’. हा फरक नीट समजला की मराठी वचनव्यवस्था किती नेटकी आहे हे जाणवते.

वचन बदलण्याचे नियम – लिंगानुसार

खाली प्रत्येक लिंगाचे नियम क्रमाने दिले आहेत. प्रत्येक नियमासोबतची उदाहरणे मोठ्याने वाचा – मराठी मातृभाषा असल्याने कान आपोआप बरोबर रूप पकडतो, नियम फक्त त्या सवयीला शिस्त लावतो.

पुल्लिंगी नामांचे नियम

स्त्रीलिंगी नामांचे नियम

नपुंसकलिंगी नामांचे नियम

१००+ वचन बदला शब्दांचा तक्ता | 100 Vachan Badla in Marathi

आता प्रत्यक्ष सराव. खालील तक्त्यांत नियमानुसार गट करून १३० हून अधिक एकवचन → अनेकवचन जोड्या दिल्या आहेत. रोज एक गट वाचला तरी आठवड्यात संपूर्ण यादी पाठ होते.

गट १ : आ-कारान्त पुल्लिंगी (अनेकवचन ए-कारान्त)

गट २ : इतर पुल्लिंगी (दोन्ही वचनांत रूप सारखे)

गट ३ : अ-कारान्त स्त्रीलिंगी (अनेकवचन आ-कारान्त)

गट ४ : अ-कारान्त स्त्रीलिंगी (अनेकवचन ई-कारान्त)

गट ५ : आ-कारान्त स्त्रीलिंगी (रूप सारखे)

गट ६ : ई-कारान्त स्त्रीलिंगी (अनेकवचन या-कारान्त)

गट ७ : ऊ / ओ-कारान्त स्त्रीलिंगी

गट ८ : अ-कारान्त नपुंसकलिंगी (अनेकवचन ए-कारान्त)

गट ९ : ए-कारान्त नपुंसकलिंगी (अनेकवचन ई-कारान्त)

गट १० : ऊ-कारान्त नपुंसकलिंगी (अनेकवचन ए-कारान्त)

अपवाद व फसवे शब्द – इथेच गुण जातात!

परीक्षक सोपे शब्द विचारत नाहीत; ते नेमके अपवाद विचारतात. खालील चार जागा नीट लक्षात ठेवा –

१. एकाच शब्दाची दोन लिंगे, दोन अनेकवचने

म्हणजे “तारा” चे अनेकवचन “तारे” आणि “तार” चे अनेकवचन “तारा”! असे शब्द म्हणजे परीक्षकांचे आवडते सापळे.

२. नेहमी एकवचनी शब्द

पदार्थवाचक / भाववाचक नामांना अनेकवचन नसते – पाणी, दूध, तूप, साखर, सोने, चांदी, प्रेम, धैर्य. “दुधे” किंवा “साखरा” अशी रूपे होत नाहीत.

३. नेहमी अनेकवचनी शब्द

काही शब्द फक्त अनेकवचनातच वापरले जातात – डोहाळे, कांजिण्या, रोमांच, हाल, क्लेश. यांचे एकवचन रूढ नाही.

४. आदरार्थी अनेकवचन

व्यक्ती एक असूनही आदर दाखवण्यासाठी अनेकवचन वापरतात – “गुरुजी आले“, “आजोबा म्हणाले“, “मुख्यमंत्री उद्या येणार आहेत“. याला आदरार्थी अनेकवचन म्हणतात. वाक्याचे वचन ओळखताना ही जागा तपासायला विसरू नका.

वाक्याचे वचन बदलताना काय होते?

परीक्षेत नुसता शब्द न देता संपूर्ण वाक्य देऊन “वचन बदला” असे विचारले जाते. इथे एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवा – नामाचे वचन बदलले की त्या नामाशी संबंधित सर्वनाम, विशेषण आणि क्रियापद यांची रूपेही बदलावी लागतात. एक शब्द बदलून थांबलात तर अर्धेच गुण मिळतात. उदाहरणे पाहा –

म्हणूनच वचन हा घटक एकटा अभ्यासून भागत नाही – नाम, सर्वनाम, विशेषण व क्रियापद ही चौकडी एकत्रच तपासावी लागते. वाक्यरचनेचा हा सराव पुढे निबंध व पत्रलेखनातही उपयोगी पडतो.

सराव संच – १५ शब्दांचे वचन बदला

आता पुस्तक बाजूला ठेवा आणि खालील शब्दांचे अनेकवचन स्वतः लिहा. मगच खालची उत्तरे पाहा – स्वतःची चूक स्वतः सापडली की ती पुन्हा होत नाही, हा माझा वर्गातला नेहमीचा अनुभव आहे.

शब्द: (१) पिशवी (२) कोकरू (३) तारीख (४) खेडे (५) आरसा (६) म्हैस (७) शाळा (८) खिडकी (९) गाव (१०) सासू (११) पत्ता (१२) भिंत (१३) लिंबू (१४) बहीण (१५) नाणे

उत्तरे: (१) पिशव्या (२) कोकरे (३) तारखा (४) खेडी (५) आरसे (६) म्हशी (७) शाळा – रूप बदलत नाही (८) खिडक्या (९) गावे (१०) सासवा (११) पत्ते (१२) भिंती (१३) लिंबे (१४) बहिणी (१५) नाणी

पंधरापैकी बारा किंवा अधिक बरोबर आली? मग हा घटक तुमचा पक्का झाला. दहापेक्षा कमी आली असतील तर वरचे नियम पुन्हा एकदा वाचा – विशेषतः गट ३ व गट ४ मधला फरक.

परीक्षेतील प्रश्न व टिपा

MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, जिल्हा परिषद – प्रत्येक परीक्षेत वचनावर किमान एक प्रश्न असतोच. मागील प्रश्नपत्रिकांच्या धाटणीचे काही नमुने –

FAQ – नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

निष्कर्ष

वचन हा घटक दिसायला सोपा, पण गुण मिळवून देणारा आहे. नियम लिंगानुसार लक्षात ठेवा, अपवादांची स्वतंत्र यादी करा आणि वरील १००+ शब्दांचा तक्ता आठवड्यातून एकदा नजरेखालून घाला. नाम व नामाचे प्रकार आणि काळ व काळाचे प्रकार हे घटक वचनासोबतच अभ्यासले तर व्याकरणाचा पाया पक्का होतो. संपूर्ण व्याकरणाच्या उजळणीसाठी मराठी व्याकरण संपूर्ण मार्गदर्शक जरूर वाचा.