‘राम हळू चालतो’ या वाक्यातील ‘हळू’ हा शब्द वाक्याच्या काळानुसार किंवा लिंगानुसार बदलत नाही. ‘रमा हळू चालते’ असे म्हटले तरी ‘हळू’ तसेच राहते. जो शब्द कधीच बदलत नाही, त्याला अव्यय म्हणतात. शालेय परीक्षांपासून MPSC, तलाठी, TET व शिष्यवृत्ती परीक्षांपर्यंत ‘खालील शब्द कोणत्या प्रकारचे अव्यय आहे’ असे प्रश्न हमखास विचारले जातात. या लेखात अव्ययाचे 4 मुख्य प्रकार — क्रियाविशेषण, शब्दयोगी, उभयान्वयी व केवलप्रयोगी अव्यय — त्यांचे लक्षण व उदाहरणे तक्त्यासह सोप्या भाषेत समजून घेऊ.
प्रसिद्धी दिनांक: 20 नोव्हेंबर 2026 | शेवटचे अपडेट: 20 नोव्हेंबर 2026
अव्यय म्हणजे काय?
ज्या शब्दाचे रूप लिंग, वचन किंवा काळ यांनुसार कधीही बदलत नाही, त्या शब्दाला अव्यय म्हणतात. ‘अव्यय’ म्हणजे न बदलणारा शब्द. अव्यय हा अविकारी शब्द आहे — म्हणजे त्याचे रूप नेहमी एकच राहते. उदाहरणार्थ, ‘आज’, ‘इथे’, ‘हळू’, ‘आणि’ हे शब्द वाक्य कसेही बदलले तरी तसेच राहतात. अव्यय हा शब्दांच्या 8 जातींपैकी एक आहे; शब्दांच्या प्रकारांची संपूर्ण माहिती शब्दांचे प्रकार — विकारी व अविकारी शब्द या लेखात दिली आहे.
अव्ययाचे 4 मुख्य प्रकार
अव्ययाचे मुख्य 4 प्रकार पडतात — क्रियाविशेषण अव्यय, शब्दयोगी अव्यय, उभयान्वयी अव्यय आणि केवलप्रयोगी अव्यय:
| प्रकार | लक्षण | उदाहरण |
| क्रियाविशेषण अव्यय | क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती देते — कधी, कुठे, कसे, किती | हळू, जलद, आज, इथे, खूप |
| शब्दयोगी अव्यय | नाम किंवा सर्वनामाला वाक्यातील इतर शब्दांशी जोडते | ने, ला, कडे, पासून, वर, खाली |
| उभयान्वयी अव्यय | दोन शब्द, वाक्यांश किंवा वाक्ये एकमेकांशी जोडते | आणि, पण, परंतु, कारण, जर…तर |
| केवलप्रयोगी अव्यय | मनातील भावना — आनंद, आश्चर्य, दुःख — व्यक्त करते | अरे!, अहो!, वा!, शाब्बास!, अय्या! |
या चारही प्रकारांची सविस्तर माहिती खाली दिली आहे. क्रियाविशेषण व केवलप्रयोगी अव्यय यांवर स्वतंत्र सविस्तर लेखही आहेत — त्यांच्या दुव्यांचा उल्लेख संबंधित विभागात केला आहे.
१. क्रियाविशेषण अव्यय
जो अव्यय क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती देतो — क्रिया कधी घडली, कुठे घडली, कशी घडली किंवा किती प्रमाणात घडली — त्याला क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात. क्रियाविशेषण अव्ययाचे 4 उपप्रकार आहेत:
| उपप्रकार | काय सांगते | उदाहरण |
| काळवाचक | क्रिया कधी घडली | आज, काल, उद्या, आताच, नेहमी |
| स्थलवाचक | क्रिया कुठे घडली | इथे, तिथे, वर, खाली, बाहेर, आत |
| रीतिवाचक | क्रिया कशी घडली | हळू, जलद, नीट, सावकाश, बरोबर |
| परिमाणवाचक | क्रिया किती प्रमाणात घडली | खूप, थोडे, जास्त, कमी, पुरेसे |
उदाहरण: ‘राम हळू चालतो’ — ‘हळू’ हे रीतिवाचक क्रियाविशेषण आहे; ‘ती आज येणार आहे’ — ‘आज’ हे काळवाचक क्रियाविशेषण आहे. क्रियाविशेषणाची सविस्तर माहिती व अधिक उदाहरणे क्रियाविशेषण म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे या लेखात वाचा.
२. शब्दयोगी अव्यय
जो अव्यय नाम किंवा सर्वनामाला वाक्यातील इतर शब्दांशी — विशेषतः क्रियापदाशी — जोडतो, त्याला शब्दयोगी अव्यय म्हणतात. शब्दयोगी अव्यय बहुतेकदा नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या मागे येतो. उदाहरणार्थ, ‘शाळेकडे’, ‘घरापासून’, ‘माझ्यावर’ या शब्दांत ‘कडे’, ‘पासून’, ‘वर’ हे शब्दयोगी अव्यय आहेत.
| शब्दयोगी अव्यय | उदाहरण वाक्य |
| ने | रामने आंबा खाल्ला. |
| ला | मी मित्राला पुस्तक दिले. |
| कडे | मुले शाळेकडे चालली आहेत. |
| पासून | गाडी मुंबईपासून निघाली. |
| वर | पुस्तक टेबलावर आहे. |
| खाली | मांजर झाडाखाली बसले आहे. |
| मध्ये | पैसे पेटीमध्ये ठेवले आहेत. |
| जवळ | माझे घर शाळेजवळ आहे. |
शब्दयोगी अव्यय ओळखण्याची सोपी खूण: तो नेहमी नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या मागे येतो आणि त्या शब्दाचा वाक्यातील इतर शब्दांशी संबंध दाखवतो.
३. उभयान्वयी अव्यय
जो अव्यय दोन शब्द, दोन वाक्यांश किंवा दोन वाक्ये एकमेकांशी जोडतो, त्याला उभयान्वयी अव्यय म्हणतात. ‘उभय’ म्हणजे दोन्ही आणि ‘अन्वय’ म्हणजे संबंध — दोन्ही बाजूंचा संबंध जोडणारा शब्द. उभयान्वयी अव्ययाचे 2 उपप्रकार आहेत:
| उपप्रकार | लक्षण | उदाहरण |
| प्रधानत्वसूचक | दोन स्वतंत्र वाक्ये जोडते; दोन्ही वाक्ये स्वतंत्र अर्थाची असतात | आणि, व, किंवा, पण, परंतु, मात्र, म्हणून, त्यामुळे |
| गौणत्वसूचक | एक वाक्य दुसऱ्या वाक्यावर अवलंबून असते असे दाखवते | की, कारण, जर…तर, जरी…तरी, जेणेकरून, म्हणजे |
उदाहरण: ‘राम आणि श्याम शाळेत गेले’ — ‘आणि’ हे प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय आहे. ‘मी अभ्यास केला, कारण मला परीक्षा द्यायची आहे’ — ‘कारण’ हे गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय आहे. ‘जर पाऊस पडला, तर सामना रद्द होईल’ — ‘जर…तर’ ही गौणत्वसूचक जोडी आहे.
४. केवलप्रयोगी अव्यय
जो अव्यय वाक्यात एकटाच येऊन मनातील भावना — आनंद, आश्चर्य, दुःख, भीती, तिरस्कार — व्यक्त करतो, त्याला केवलप्रयोगी अव्यय म्हणतात. केवलप्रयोगी अव्यय बहुतेकदा वाक्याच्या सुरुवातीला येतो आणि त्यानंतर उद्गारचिन्ह (!) लावले जाते.
| भावना | केवलप्रयोगी अव्यय |
| आनंद | वा!, शाब्बास!, छान!, अहा! |
| आश्चर्य | अरे!, बापरे!, काय!, अहो! |
| दुःख | अय्या!, हाय!, अरेरे!, हाय रे! |
| भीती | अरे बापरे!, आई गं!, वाचवा! |
| तिरस्कार | छी!, थू!, हट! |
| हाक मारणे | अहो!, ए!, अरे! |
उदाहरण: ‘वा! किती सुंदर फूल आहे!’ — ‘वा!’ हे आनंद व्यक्त करणारे केवलप्रयोगी अव्यय आहे. केवलप्रयोगी अव्ययाची सविस्तर माहिती व अधिक उदाहरणे केवलप्रयोगी अव्यय म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे या लेखात वाचा.
अव्यय कसा ओळखावा? — परीक्षेतील युक्ती
परीक्षेत शब्द पाहून त्याचा अव्ययाचा प्रकार ओळखायचा असेल, तर खालील खुणा लक्षात ठेवा:
- शब्द क्रियापदाबद्दल ‘कधी, कुठे, कसे, किती’ सांगत असेल, तर क्रियाविशेषण अव्यय.
- शब्द नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या मागे येऊन त्याचा इतर शब्दांशी संबंध दाखवत असेल, तर शब्दयोगी अव्यय.
- शब्द दोन वाक्ये जोडत असेल — ‘आणि, पण, कारण, जर…तर’ — तर उभयान्वयी अव्यय.
- शब्द एकटाच येऊन भावना व्यक्त करत असेल आणि त्यानंतर उद्गारचिन्ह असेल, तर केवलप्रयोगी अव्यय.
- शब्दाचे रूप लिंग, वचन किंवा काळानुसार बदलत नसेल, तर तो अव्यय आहे — ही अव्ययाची पहिली व मूलभूत ओळख आहे.
- ‘ने, ला, कडे, पासून’ हे शब्द दिसले, की ते शब्दयोगी अव्यय आहेत, असे लगेच ओळखता येते.
- ‘आणि’ आणि ‘पण’ यांत गोंधळ करू नका — दोन्ही उभयान्वयी आहेत, पण ‘आणि’ जोडते, तर ‘पण’ विरोध दाखवते.
- क्रियाविशेषण हे क्रियापदाची माहिती देते, तर विशेषण हे नामाची माहिती देते — हा फरक नेहमी लक्षात ठेवा.
परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे प्रश्न
- अव्यय म्हणजे काय? — ज्या शब्दाचे रूप लिंग, वचन किंवा काळ यांनुसार कधीही बदलत नाही, त्या शब्दाला अव्यय म्हणतात.
- अव्ययाचे किती मुख्य प्रकार आहेत? — चार: क्रियाविशेषण, शब्दयोगी, उभयान्वयी व केवलप्रयोगी अव्यय.
- ‘राम हळू चालतो’ या वाक्यातील ‘हळू’ कोणत्या प्रकारचे अव्यय आहे? — रीतिवाचक क्रियाविशेषण अव्यय.
- ‘मी मित्राला पुस्तक दिले’ या वाक्यातील ‘ला’ कोणते अव्यय आहे? — शब्दयोगी अव्यय.
- ‘आणि’ हे कोणत्या प्रकारचे अव्यय आहे? — प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय.
- ‘वा! किती सुंदर फूल आहे!’ या वाक्यातील ‘वा!’ कोणते अव्यय आहे? — केवलप्रयोगी अव्यय.
- ‘जर पाऊस पडला, तर सामना रद्द होईल’ या वाक्यात कोणते अव्यय आहे? — ‘जर…तर’ हे गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय आहे.
- क्रियाविशेषण अव्ययाचे किती उपप्रकार आहेत? — चार: काळवाचक, स्थलवाचक, रीतिवाचक व परिमाणवाचक.
- अव्यय हा विकारी शब्द आहे की अविकारी? — अव्यय हा अविकारी शब्द आहे; त्याचे रूप कधीही बदलत नाही.
- ‘कारण’ हे कोणत्या प्रकारचे अव्यय आहे? — गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय.
सारांश
अव्यय म्हणजे न बदलणारा शब्द — ज्याचे रूप लिंग, वचन किंवा काळ यांनुसार कधीही बदलत नाही. अव्ययाचे 4 मुख्य प्रकार आहेत — क्रियाविशेषण, शब्दयोगी, उभयान्वयी व केवलप्रयोगी अव्यय. क्रियाविशेषण अव्यय क्रियापदाबद्दल ‘कधी, कुठे, कसे, किती’ सांगतो; शब्दयोगी अव्यय नामाला वाक्यातील इतर शब्दांशी जोडतो; उभयान्वयी अव्यय दोन वाक्ये जोडतो; केवलप्रयोगी अव्यय मनातील भावना व्यक्त करतो. परीक्षेत अव्यय ओळखताना शब्द वाक्यात काय काम करतो, हे पाहिले, की प्रकार चुकत नाही.
संबंधित लेख
- शब्दांचे प्रकार — विकारी व अविकारी शब्द
- क्रियाविशेषण म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे
- केवलप्रयोगी अव्यय म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे
- सर्वनामाचे प्रकार: पुरुषवाचक, दर्शक व उदाहरणे
- नामाचे प्रकार: सामान्य, विशेष व भाववाचक नाम
- वाक्याचे प्रकार: विधानार्थी, प्रश्नार्थी व उद्गारार्थी
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
अव्यय म्हणजे काय?
ज्या शब्दाचे रूप लिंग, वचन किंवा काळ यांनुसार कधीही बदलत नाही, त्या शब्दाला अव्यय म्हणतात. ‘अव्यय’ म्हणजे न बदलणारा शब्द. उदाहरणार्थ, ‘आज’, ‘इथे’, ‘हळू’, ‘आणि’ हे शब्द वाक्य कसेही बदलले तरी तसेच राहतात.
शब्दयोगी अव्यय म्हणजे काय?
जो अव्यय नाम किंवा सर्वनामाला वाक्यातील इतर शब्दांशी जोडतो, त्याला शब्दयोगी अव्यय म्हणतात. तो बहुतेकदा नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या मागे येतो. उदाहरण: ‘शाळेकडे’ मधील ‘कडे’, ‘घरापासून’ मधील ‘पासून’.
उभयान्वयी अव्यय म्हणजे काय?
जो अव्यय दोन शब्द, वाक्यांश किंवा वाक्ये एकमेकांशी जोडतो, त्याला उभयान्वयी अव्यय म्हणतात. त्याचे 2 उपप्रकार आहेत: प्रधानत्वसूचक (आणि, पण, परंतु) आणि गौणत्वसूचक (की, कारण, जर…तर).
केवलप्रयोगी अव्यय म्हणजे काय?
जो अव्यय वाक्यात एकटाच येऊन मनातील भावना — आनंद, आश्चर्य, दुःख, भीती — व्यक्त करतो, त्याला केवलप्रयोगी अव्यय म्हणतात. तो बहुतेकदा वाक्याच्या सुरुवातीला येतो आणि त्यानंतर उद्गारचिन्ह लावले जाते. उदाहरण: ‘वा! किती सुंदर फूल आहे!’
क्रियाविशेषण अव्यय म्हणजे काय?
जो अव्यय क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती देतो — क्रिया कधी, कुठे, कशी किंवा किती प्रमाणात घडली — त्याला क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात. त्याचे 4 उपप्रकार आहेत: काळवाचक, स्थलवाचक, रीतिवाचक व परिमाणवाचक. उदाहरण: ‘राम हळू चालतो’ मधील ‘हळू’.
अव्ययाचे किती प्रकार आहेत?
अव्ययाचे 4 मुख्य प्रकार आहेत — क्रियाविशेषण अव्यय, शब्दयोगी अव्यय, उभयान्वयी अव्यय आणि केवलप्रयोगी अव्यय. क्रियाविशेषण अव्यय क्रियापदाबद्दल माहिती देते, शब्दयोगी अव्यय नामाला इतर शब्दांशी जोडते, उभयान्वयी अव्यय दोन वाक्ये जोडते आणि केवलप्रयोगी अव्यय भावना व्यक्त करते.













Leave a Comment
You must be logged in to post a comment.