सर्वनामाचे प्रकार: पुरुषवाचक, दर्शक व उदाहरणे

‘मी शाळेत जातो’, ‘तो खेळतो’, ‘हे कोणाचे पुस्तक आहे?’ — या वाक्यांतील ‘मी’, ‘तो’ आणि ‘हे’ ही सर्व नामांऐवजी वापरलेली शब्द आहेत. त्यांना सर्वनाम म्हणतात. सर्वनाम कोणत्या कामासाठी वापरले जाते, यावरून त्याचे प्रकार ठरतात. शालेय परीक्षांपासून MPSC, पोलीस भरती आणि तलाठी परीक्षांपर्यंत ‘खालील वाक्यातील सर्वनाम कोणत्या प्रकारचे आहे?’ असा प्रश्न हमखास विचारला जातो. या लेखात सर्वनामाच्या सहा प्रकारांची सोपी व्याख्या, त्यांतील फरक व 10 उदाहरणे पाहू.

सर्वनामाचे प्रकार म्हणजे काय?

नामाऐवजी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दाला सर्वनाम म्हणतात. सर्वनाम कोणती माहिती देते किंवा कोणते काम करते, यावरून त्याचे प्रकार ठरतात — बोलणाऱ्याबद्दल सांगणारे पुरुषवाचक, नामाकडे बोट दाखवणारे दर्शक, दोन वाक्ये जोडणारे संबंधी, प्रश्न विचारणारे प्रश्नार्थक, नेमकी ओळख न सांगणारे सामान्य आणि स्वतःबद्दल सांगणारे आत्मवाचक. प्रत्येक प्रकाराची ओळख त्याच्या वापरावरून होते — उदाहरणार्थ, ‘मी’ हे पुरुषवाचक आहे, तर ‘कोण’ हे प्रश्नार्थक आहे.

सर्वनामाचे प्रमुख प्रकार

पुरुषवाचक सर्वनामाचे तीन पुरुष

सर्वनामाचे प्रकार — 10 उदाहरणे

परीक्षेत सर्वनामाचा प्रकार कसा ओळखावा

सर्वनामाचा प्रकार ओळखायची सोपी खूण म्हणजे ते वाक्यात कोणते काम करते ते पाहणे. ‘मी’, ‘तू’, ‘तो’ यांसारखे शब्द माणसाबद्दल बोलत असतील तर ते पुरुषवाचक असतात — कोण बोलते, कोण ऐकते आणि कोणाबद्दल बोलले जाते यावरून प्रथम, द्वितीय किंवा तृतीय पुरुष ठरतो. ‘हा’, ‘ही’, ‘हे’ यांसारखे शब्द नामाकडे बोट दाखवत असतील तर ते दर्शक असतात. ‘जो’, ‘जी’ यांसारखे शब्द दोन वाक्ये जोडत असतील तर ते संबंधी असतात. ‘कोण’, ‘काय’ यांसारखे शब्द प्रश्न विचारत असतील तर ते प्रश्नार्थक असतात. ‘कोणीतरी’, ‘काहीतरी’ यांसारखे शब्द नेमकी ओळख न सांगता वापरले असतील तर ते सामान्य असतात. ‘स्वतः’ हा शब्द स्वतःबद्दल वापरला असेल तर ते आत्मवाचक असते. लक्षात ठेवा — ‘तो’, ‘ती’, ‘ते’ हे शब्द कधी पुरुषवाचक तर कधी दर्शक असतात; वाक्यातील वापर पाहूनच प्रकार ठरवावा.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे प्रश्न

• पुरुषवाचक सर्वनाम म्हणजे काय? — बोलणारा, ऐकणारा किंवा ज्याच्याबद्दल बोलले जाते त्याबद्दल सांगणारे सर्वनाम; उदाहरणार्थ, मी, तू, तो.
• दर्शक सर्वनाम म्हणजे काय? — नामाकडे बोट दाखवून त्याची ओळख करून देणारे सर्वनाम; उदाहरणार्थ, हा, ही, हे.
• संबंधी सर्वनाम म्हणजे काय? — दोन वाक्यांमधील संबंध दाखवणारे सर्वनाम; उदाहरणार्थ, जो अभ्यास करतो तो यशस्वी होतो.
• प्रश्नार्थक सर्वनाम म्हणजे काय? — प्रश्न विचारण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वनाम; उदाहरणार्थ, कोण, काय, कुठे.
• आत्मवाचक सर्वनाम म्हणजे काय? — स्वतःबद्दल किंवा स्वतःच्याच कृतीबद्दल सांगणारे सर्वनाम; उदाहरणार्थ, स्वतः, आपण.

सारांश

सर्वनाम कोणते काम करते यावरून त्याचे सहा प्रकार ठरतात — पुरुषवाचक, दर्शक, संबंधी, प्रश्नार्थक, सामान्य व आत्मवाचक. पुरुषवाचकाचे प्रथम, द्वितीय व तृतीय पुरुष असे तीन भेद आहेत. वाक्यातील सर्वनामाचा वापर पाहिला की त्याचा प्रकार ओळखणे परीक्षेत सोपे जाते.

मराठी व्याकरणातील आणखी घटक वाचायचे असतील तर सर्वनाम म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे, विशेषणाचे प्रकार म्हणजे काय? गुणवाचक, संख्यावाचक व उदाहरणे आणि क्रियापदाचे प्रकार: सकर्मक, अकर्मक व उदाहरणे हे लेखही वाचा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पुरुषवाचक सर्वनाम म्हणजे काय?
बोलणारा, ऐकणारा किंवा ज्याच्याबद्दल बोलले जाते त्याबद्दल सांगणारे सर्वनाम म्हणजे पुरुषवाचक सर्वनाम होय; उदाहरणार्थ, मी, तू, तो.

दर्शक सर्वनाम म्हणजे काय?
नामाकडे बोट दाखवून त्याची ओळख करून देणारे सर्वनाम म्हणजे दर्शक सर्वनाम होय; उदाहरणार्थ, हा, ही, हे.

संबंधी सर्वनाम म्हणजे काय?
दोन वाक्यांमधील संबंध दाखवणारे सर्वनाम म्हणजे संबंधी सर्वनाम होय; उदाहरणार्थ, जो अभ्यास करतो तो यशस्वी होतो.

प्रश्नार्थक सर्वनाम म्हणजे काय?
प्रश्न विचारण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वनाम म्हणजे प्रश्नार्थक सर्वनाम होय; उदाहरणार्थ, कोण, काय, कुठे.

सर्वनामाचे किती प्रकार आहेत?
सर्वनामाचे सहा मुख्य प्रकार आहेत — पुरुषवाचक, दर्शक, संबंधी, प्रश्नार्थक, सामान्य व आत्मवाचक सर्वनाम; पुरुषवाचकाचे प्रथम, द्वितीय व तृतीय पुरुष असे तीन भेद आहेत.