‘राम शाळेत जातो.’ हे वाक्य वाचताच आपल्याला एक पूर्ण अर्थ समजतो, पण ‘राम शाळेत जातोस का?’ हे वाक्य वाचताच प्रश्न विचारला जात आहे, हे लगेच लक्षात येते. दोन्ही वाक्यांत शब्द जवळजवळ सारखेच आहेत, तरी त्यांचा अर्थ आणि त्यांचा वापर पूर्णपणे वेगळा आहे. वाक्याचा अर्थ कसा बदलतो, हे वाक्याच्या प्रकारावरून ठरते. शालेय परीक्षांपासून MPSC, तलाठी, पोलीस भरती आणि शिक्षक भरतीपर्यंत ‘खालील वाक्याचा प्रकार ओळखा’ असे प्रश्न हमखास विचारले जातात. या लेखात वाक्याचे आठ मुख्य प्रकार — विधानार्थी, प्रश्नार्थी, आज्ञार्थी, उद्गारार्थी, विध्यर्थी, संकेतार्थी, होकारार्थी आणि नकारार्थी — नियम, तक्ता आणि भरपूर उदाहरणांसह सोप्या भाषेत समजून घेऊ.
प्रसिद्धी दिनांक: 15 नोव्हेंबर 2026 | शेवटचे अपडेट: 15 नोव्हेंबर 2026
वाक्य म्हणजे काय?
अर्थपूर्ण शब्दांचा असा समूह, ज्यातून पूर्ण अर्थ व्यक्त होतो, त्याला वाक्य म्हणतात. वाक्यात किमान एक क्रियापद असते आणि वाक्याचा अर्थ पूर्ण होतो. उदाहरणार्थ, ‘पाऊस पडतो.’ हे वाक्य आहे, कारण त्यातून पूर्ण अर्थ समजतो; पण ‘पाऊस’ हा एकच शब्द वाक्य नाही. वाक्याचे दोन मुख्य घटक असतात — उद्देश्य आणि विधेय. वाक्यात ज्याच्याबद्दल बोलले जाते, तो उद्देश्य असतो आणि उद्देशाबद्दल जे सांगितले जाते, ते विधेय असते. वाक्याचे घटक आणि उद्देश्य-विधेय यांची सविस्तर ओळख वाक्याचे घटक या लेखात दिली आहे.
वाक्याचे आठ मुख्य प्रकार
वाक्यातून व्यक्त होणाऱ्या अर्थावरून वाक्याचे आठ मुख्य प्रकार पडतात:
| प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
| विधानार्थी वाक्य | एखादी गोष्ट सांगितली जाते | राम शाळेत जातो. |
| प्रश्नार्थी वाक्य | प्रश्न विचारला जातो | तू शाळेत जातोस का? |
| आज्ञार्थी वाक्य | आज्ञा, विनंती किंवा सल्ला दिला जातो | दार बंद कर. |
| उद्गारार्थी वाक्य | भावना व्यक्त होतात | किती सुंदर फूल आहे! |
| विध्यर्थी वाक्य | इच्छा, आशीर्वाद किंवा शुभेच्छा व्यक्त होतात | तुला यश मिळो. |
| संकेतार्थी वाक्य | एका गोष्टीवर दुसरी गोष्ट अवलंबून असते | पाऊस पडला तर पीक येईल. |
| होकारार्थी वाक्य | गोष्टीला होकार दिला जातो | मी अभ्यास केला आहे. |
| नकारार्थी वाक्य | गोष्टीला नकार दिला जातो | मी अभ्यास केला नाही. |
१. विधानार्थी वाक्य
ज्या वाक्यात एखादी गोष्ट, घटना किंवा माहिती सांगितली जाते, त्याला विधानार्थी वाक्य म्हणतात. विधानार्थी वाक्याच्या शेवटी पूर्णविराम (.) येतो:
| वाक्य | काय सांगितले आहे |
| राम शाळेत जातो. | रामाच्या शाळेत जाण्याची माहिती |
| सूर्य पूर्वेला उगवतो. | सूर्य उगवण्याची माहिती |
| मी मराठी शिकलो. | मराठी शिकल्याची माहिती |
| मुंबई ही महाराष्ट्राची राजधानी आहे. | मुंबईबद्दलची माहिती |
| पावसाळ्यात पाऊस पडतो. | पावसाळ्याबद्दलची माहिती |
| गणेश चतुर्थीला गणपतीची पूजा होते. | सणाबद्दलची माहिती |
लक्षात ठेवा: विधानार्थी वाक्य हे सर्वांत जास्त वापरले जाणारे वाक्य आहे. बातम्या, पाठ्यपुस्तके आणि निबंध यांत मुख्यतः विधानार्थी वाक्येच असतात.
२. प्रश्नार्थी वाक्य
ज्या वाक्यात प्रश्न विचारला जातो, त्याला प्रश्नार्थी वाक्य म्हणतात. प्रश्नार्थी वाक्याच्या शेवटी प्रश्नचिन्ह (?) येते. प्रश्न विचारण्यासाठी ‘का’, ‘कोण’, ‘काय’, ‘कधी’, ‘कुठे’, ‘कसा’ असे शब्द वापरले जातात:
| वाक्य | प्रश्न शब्द |
| तू शाळेत जातोस का? | का |
| हे पुस्तक कोणाचे आहे? | कोणाचे |
| परीक्षा कधी आहे? | कधी |
| तुझे गाव कुठे आहे? | कुठे |
| हा प्रश्न कसा सोडवायचा? | कसा |
| तू जेवण केलेस का? | का |
लक्षात ठेवा: प्रश्नार्थी वाक्यात ‘का’ हा शब्द शेवटी आला, की तो हो-नाही प्रश्न असतो; तर ‘कोण’, ‘काय’, ‘कधी’ असे शब्द आले, की तो माहिती विचारणारा प्रश्न असतो.
३. आज्ञार्थी वाक्य
ज्या वाक्यात आज्ञा, विनंती, सल्ला किंवा उपदेश दिला जातो, त्याला आज्ञार्थी वाक्य म्हणतात. आज्ञार्थी वाक्यात क्रियापद आज्ञार्थी रूपात असते आणि शेवटी पूर्णविराम किंवा उद्गारवाचक चिन्ह येते:
| वाक्य | काय व्यक्त होते |
| दार बंद कर. | आज्ञा |
| अभ्यास कर. | सल्ला |
| कृपया बसा. | विनंती |
| नेहमी सत्य बोला. | उपदेश |
| मोठ्यांचा आदर कर. | उपदेश |
| मला पाणी दे. | विनंती |
लक्षात ठेवा: ‘कृपया’ हा शब्द आला, की आज्ञा विनंतीत बदलते. ‘नेहमी’, ‘कधीही’ असे शब्द आले, की वाक्य उपदेशाचे असते.
४. उद्गारार्थी वाक्य
ज्या वाक्यात आनंद, आश्चर्य, दुःख, भीती किंवा राग यांसारख्या भावना व्यक्त होतात, त्याला उद्गारार्थी वाक्य म्हणतात. उद्गारार्थी वाक्याच्या शेवटी उद्गारवाचक चिन्ह (!) येते:
| वाक्य | भावना |
| किती सुंदर फूल आहे! | आनंद |
| अरेरे! माझी चूक झाली. | दुःख |
| वा! काय सुंदर दृश्य आहे! | आश्चर्य |
| बापरे! किती मोठा साप आहे! | भीती |
| अगबाई! तू इथे कशी? | आश्चर्य |
| अरे वा! तू पहिला आलास! | आनंद |
लक्षात ठेवा: उद्गारार्थी वाक्य ‘किती’, ‘काय’, ‘अरे’, ‘वा’, ‘अरेरे’ अशा शब्दांनी सुरू होते आणि शेवटी नेहमी उद्गारवाचक चिन्ह असते.
५. विध्यर्थी वाक्य
ज्या वाक्यात इच्छा, आशीर्वाद, शुभेच्छा किंवा प्रार्थना व्यक्त होते, त्याला विध्यर्थी वाक्य म्हणतात. याला इच्छार्थी वाक्य असेही म्हणतात:
| वाक्य | काय व्यक्त होते |
| देव तुझे भले करो. | आशीर्वाद |
| तुला यश मिळो. | शुभेच्छा |
| सुखी रहा. | आशीर्वाद |
| देवाला माझी प्रार्थना आहे की पाऊस पडावा. | प्रार्थना |
| तुमचे आयुष्य सुखाचे जावो. | शुभेच्छा |
| माझी इच्छा आहे की मी डॉक्टर व्हावे. | इच्छा |
लक्षात ठेवा: विध्यर्थी वाक्यात ‘मिळो’, ‘जावो’, ‘करो’, ‘व्हावे’ अशी क्रियापदाची विध्यर्थी रूपे वापरली जातात.
६. संकेतार्थी वाक्य
ज्या वाक्यात एका गोष्टीवर दुसरी गोष्ट अवलंबून असते, म्हणजे एक गोष्ट झाली तरच दुसरी गोष्ट होईल असा अर्थ असतो, त्याला संकेतार्थी वाक्य म्हणतात. यात ‘तर’, ‘जर… तर’, ‘असता’ असे शब्द येतात:
| वाक्य | संकेत |
| पाऊस पडला तर पीक येईल. | पाऊस पडणे — पीक येणे |
| तू अभ्यास केलास तर पास होशील. | अभ्यास करणे — पास होणे |
| वेळेवर गेलो असतो तर गाडी मिळाली असती. | वेळेवर जाणे — गाडी मिळणे |
| तू मदत केलीस तर काम लवकर होईल. | मदत करणे — काम लवकर होणे |
| जर तू आलास तर मी येईन. | येणे — जाणे |
| पैसे असते तर मी पुस्तक घेतले असते. | पैसे असणे — पुस्तक घेणे |
लक्षात ठेवा: संकेतार्थी वाक्यात दोन भाग असतात — अट आणि परिणाम. अट पूर्ण झाली, तरच परिणाम घडतो.
७. होकारार्थी व नकारार्थी वाक्य
होकारार्थी आणि नकारार्थी हे विधानार्थी वाक्याचे दोन उपप्रकार आहेत. होकारार्थी वाक्यात गोष्टीला होकार दिला जातो, तर नकारार्थी वाक्यात त्याच गोष्टीला नकार दिला जातो:
| होकारार्थी वाक्य | नकारार्थी वाक्य |
| मी अभ्यास केला आहे. | मी अभ्यास केला नाही. |
| तो शाळेत गेला. | तो शाळेत गेला नाही. |
| राम चांगला मुलगा आहे. | राम चांगला मुलगा नाही. |
| पाऊस पडत आहे. | पाऊस पडत नाही. |
| मी पुस्तक वाचले. | मी पुस्तक वाचले नाही. |
| ती गाणे गाते. | ती गाणे गात नाही. |
लक्षात ठेवा: नकारार्थी वाक्य बनवताना ‘नाही’, ‘न’ किंवा ‘नको’ असे शब्द वापरले जातात. ‘नाही’ हा शब्द क्रियापदानंतर येतो.
वाक्य रूपांतर — एकाच अर्थाची वेगवेगळी वाक्ये
एकाच अर्थाचे वाक्य वेगवेगळ्या प्रकारांत मांडता येते. परीक्षेत ‘वाक्याचे रूपांतर करा’ असे प्रश्न येतात. काही उदाहरणे:
| विधानार्थी | प्रश्नार्थी |
| राम शाळेत जातो. | राम शाळेत जातो का? |
| तू अभ्यास केलास. | तू अभ्यास केलास का? |
| पाऊस पडतो. | पाऊस पडतो का? |
| विधानार्थी | नकारार्थी |
| मी अभ्यास केला. | मी अभ्यास केला नाही. |
| तो शाळेत गेला. | तो शाळेत गेला नाही. |
| विधानार्थी | उद्गारार्थी |
| फूल सुंदर आहे. | किती सुंदर फूल आहे! |
| दृश्य सुंदर आहे. | वा! काय सुंदर दृश्य आहे! |
परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे प्रश्न
- ‘राम शाळेत जातो.’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — विधानार्थी वाक्य.
- ‘तू शाळेत जातोस का?’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — प्रश्नार्थी वाक्य.
- ‘दार बंद कर.’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — आज्ञार्थी वाक्य.
- ‘किती सुंदर फूल आहे!’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — उद्गारार्थी वाक्य.
- ‘पाऊस पडला तर पीक येईल.’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — संकेतार्थी वाक्य.
- ‘तुला यश मिळो.’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — विध्यर्थी वाक्य.
- ‘मी अभ्यास केला नाही.’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — नकारार्थी वाक्य.
- प्रश्नार्थी वाक्याच्या शेवटी कोणते चिन्ह येते? — प्रश्नचिन्ह (?)
- उद्गारार्थी वाक्याच्या शेवटी कोणते चिन्ह येते? — उद्गारवाचक चिन्ह (!)
- होकारार्थी व नकारार्थी हे कोणत्या वाक्याचे उपप्रकार आहेत? — विधानार्थी वाक्याचे.
सारांश
वाक्याचे आठ मुख्य प्रकार आहेत — विधानार्थी, प्रश्नार्थी, आज्ञार्थी, उद्गारार्थी, विध्यर्थी, संकेतार्थी, होकारार्थी आणि नकारार्थी. विधानार्थी वाक्यात माहिती सांगितली जाते, प्रश्नार्थी वाक्यात प्रश्न विचारला जातो, आज्ञार्थी वाक्यात आज्ञा किंवा विनंती दिली जाते, उद्गारार्थी वाक्यात भावना व्यक्त होतात, विध्यर्थी वाक्यात इच्छा किंवा आशीर्वाद व्यक्त होतो, संकेतार्थी वाक्यात एक गोष्ट दुसऱ्या गोष्टीवर अवलंबून असते, तर होकारार्थी व नकारार्थी वाक्यांत होकार किंवा नकार दिला जातो. वाक्याच्या शेवटचे चिन्ह — पूर्णविराम, प्रश्नचिन्ह किंवा उद्गारवाचक चिन्ह — हेच वाक्याचा प्रकार ओळखण्याची पहिली खूण आहे.
संबंधित लेख
- वाक्याचे घटक म्हणजे काय? उद्देश्य व विधेय उदाहरणे
- संधीचे प्रकार: स्वर, व्यंजन व विसर्ग संधी
- समासाचे प्रकार: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वंद्व व बहुव्रीही
- शब्दांचे प्रकार म्हणजे काय? विकारी व अविकारी शब्द
- वाक्यप्रचार म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे
- क्रियापदाचे प्रकार: सकर्मक, अकर्मक व उदाहरणे
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
वाक्याचे किती प्रकार आहेत?
वाक्याचे आठ मुख्य प्रकार आहेत — विधानार्थी, प्रश्नार्थी, आज्ञार्थी, उद्गारार्थी, विध्यर्थी, संकेतार्थी, होकारार्थी आणि नकारार्थी वाक्य.
विधानार्थी वाक्य म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात एखादी गोष्ट, घटना किंवा माहिती सांगितली जाते, त्याला विधानार्थी वाक्य म्हणतात. उदाहरण: राम शाळेत जातो. त्याच्या शेवटी पूर्णविराम येतो.
प्रश्नार्थी वाक्य म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात प्रश्न विचारला जातो, त्याला प्रश्नार्थी वाक्य म्हणतात. उदाहरण: तू शाळेत जातोस का? त्याच्या शेवटी प्रश्नचिन्ह येते.
आज्ञार्थी वाक्य म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात आज्ञा, विनंती, सल्ला किंवा उपदेश दिला जातो, त्याला आज्ञार्थी वाक्य म्हणतात. उदाहरण: दार बंद कर. ‘कृपया’ हा शब्द आला, की आज्ञा विनंतीत बदलते.
उद्गारार्थी वाक्य म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात आनंद, आश्चर्य, दुःख किंवा भीती यांसारख्या भावना व्यक्त होतात, त्याला उद्गारार्थी वाक्य म्हणतात. उदाहरण: किती सुंदर फूल आहे! त्याच्या शेवटी उद्गारवाचक चिन्ह येते.
संकेतार्थी वाक्य म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात एका गोष्टीवर दुसरी गोष्ट अवलंबून असते, त्याला संकेतार्थी वाक्य म्हणतात. उदाहरण: पाऊस पडला तर पीक येईल. यात ‘तर’ किंवा ‘जर… तर’ असे शब्द येतात.













Leave a Comment
You must be logged in to post a comment.