---Advertisement---

वाक्याचे प्रकार: विधानार्थी, प्रश्नार्थी व उद्गारार्थी

वाक्याचे प्रकार: विधानार्थी, प्रश्नार्थी व उद्गारार्थी

---Advertisement---

Job Details

Post Name

Qualification

Age Limit

Exam Date

Last Apply Date

Salary

₹

‘राम शाळेत जातो.’ हे वाक्य वाचताच आपल्याला एक पूर्ण अर्थ समजतो, पण ‘राम शाळेत जातोस का?’ हे वाक्य वाचताच प्रश्न विचारला जात आहे, हे लगेच लक्षात येते. दोन्ही वाक्यांत शब्द जवळजवळ सारखेच आहेत, तरी त्यांचा अर्थ आणि त्यांचा वापर पूर्णपणे वेगळा आहे. वाक्याचा अर्थ कसा बदलतो, हे वाक्याच्या प्रकारावरून ठरते. शालेय परीक्षांपासून MPSC, तलाठी, पोलीस भरती आणि शिक्षक भरतीपर्यंत ‘खालील वाक्याचा प्रकार ओळखा’ असे प्रश्न हमखास विचारले जातात. या लेखात वाक्याचे आठ मुख्य प्रकार — विधानार्थी, प्रश्नार्थी, आज्ञार्थी, उद्गारार्थी, विध्यर्थी, संकेतार्थी, होकारार्थी आणि नकारार्थी — नियम, तक्ता आणि भरपूर उदाहरणांसह सोप्या भाषेत समजून घेऊ.

प्रसिद्धी दिनांक: 15 नोव्हेंबर 2026 | शेवटचे अपडेट: 15 नोव्हेंबर 2026

वाक्य म्हणजे काय?

अर्थपूर्ण शब्दांचा असा समूह, ज्यातून पूर्ण अर्थ व्यक्त होतो, त्याला वाक्य म्हणतात. वाक्यात किमान एक क्रियापद असते आणि वाक्याचा अर्थ पूर्ण होतो. उदाहरणार्थ, ‘पाऊस पडतो.’ हे वाक्य आहे, कारण त्यातून पूर्ण अर्थ समजतो; पण ‘पाऊस’ हा एकच शब्द वाक्य नाही. वाक्याचे दोन मुख्य घटक असतात — उद्देश्य आणि विधेय. वाक्यात ज्याच्याबद्दल बोलले जाते, तो उद्देश्य असतो आणि उद्देशाबद्दल जे सांगितले जाते, ते विधेय असते. वाक्याचे घटक आणि उद्देश्य-विधेय यांची सविस्तर ओळख वाक्याचे घटक या लेखात दिली आहे.

वाक्याचे आठ मुख्य प्रकार

वाक्यातून व्यक्त होणाऱ्या अर्थावरून वाक्याचे आठ मुख्य प्रकार पडतात:

प्रकारअर्थउदाहरण
विधानार्थी वाक्यएखादी गोष्ट सांगितली जातेराम शाळेत जातो.
प्रश्नार्थी वाक्यप्रश्न विचारला जातोतू शाळेत जातोस का?
आज्ञार्थी वाक्यआज्ञा, विनंती किंवा सल्ला दिला जातोदार बंद कर.
उद्गारार्थी वाक्यभावना व्यक्त होतातकिती सुंदर फूल आहे!
विध्यर्थी वाक्यइच्छा, आशीर्वाद किंवा शुभेच्छा व्यक्त होताततुला यश मिळो.
संकेतार्थी वाक्यएका गोष्टीवर दुसरी गोष्ट अवलंबून असतेपाऊस पडला तर पीक येईल.
होकारार्थी वाक्यगोष्टीला होकार दिला जातोमी अभ्यास केला आहे.
नकारार्थी वाक्यगोष्टीला नकार दिला जातोमी अभ्यास केला नाही.

१. विधानार्थी वाक्य

ज्या वाक्यात एखादी गोष्ट, घटना किंवा माहिती सांगितली जाते, त्याला विधानार्थी वाक्य म्हणतात. विधानार्थी वाक्याच्या शेवटी पूर्णविराम (.) येतो:

वाक्यकाय सांगितले आहे
राम शाळेत जातो.रामाच्या शाळेत जाण्याची माहिती
सूर्य पूर्वेला उगवतो.सूर्य उगवण्याची माहिती
मी मराठी शिकलो.मराठी शिकल्याची माहिती
मुंबई ही महाराष्ट्राची राजधानी आहे.मुंबईबद्दलची माहिती
पावसाळ्यात पाऊस पडतो.पावसाळ्याबद्दलची माहिती
गणेश चतुर्थीला गणपतीची पूजा होते.सणाबद्दलची माहिती

लक्षात ठेवा: विधानार्थी वाक्य हे सर्वांत जास्त वापरले जाणारे वाक्य आहे. बातम्या, पाठ्यपुस्तके आणि निबंध यांत मुख्यतः विधानार्थी वाक्येच असतात.

२. प्रश्नार्थी वाक्य

ज्या वाक्यात प्रश्न विचारला जातो, त्याला प्रश्नार्थी वाक्य म्हणतात. प्रश्नार्थी वाक्याच्या शेवटी प्रश्नचिन्ह (?) येते. प्रश्न विचारण्यासाठी ‘का’, ‘कोण’, ‘काय’, ‘कधी’, ‘कुठे’, ‘कसा’ असे शब्द वापरले जातात:

वाक्यप्रश्न शब्द
तू शाळेत जातोस का?का
हे पुस्तक कोणाचे आहे?कोणाचे
परीक्षा कधी आहे?कधी
तुझे गाव कुठे आहे?कुठे
हा प्रश्न कसा सोडवायचा?कसा
तू जेवण केलेस का?का

लक्षात ठेवा: प्रश्नार्थी वाक्यात ‘का’ हा शब्द शेवटी आला, की तो हो-नाही प्रश्न असतो; तर ‘कोण’, ‘काय’, ‘कधी’ असे शब्द आले, की तो माहिती विचारणारा प्रश्न असतो.

३. आज्ञार्थी वाक्य

ज्या वाक्यात आज्ञा, विनंती, सल्ला किंवा उपदेश दिला जातो, त्याला आज्ञार्थी वाक्य म्हणतात. आज्ञार्थी वाक्यात क्रियापद आज्ञार्थी रूपात असते आणि शेवटी पूर्णविराम किंवा उद्गारवाचक चिन्ह येते:

वाक्यकाय व्यक्त होते
दार बंद कर.आज्ञा
अभ्यास कर.सल्ला
कृपया बसा.विनंती
नेहमी सत्य बोला.उपदेश
मोठ्यांचा आदर कर.उपदेश
मला पाणी दे.विनंती

लक्षात ठेवा: ‘कृपया’ हा शब्द आला, की आज्ञा विनंतीत बदलते. ‘नेहमी’, ‘कधीही’ असे शब्द आले, की वाक्य उपदेशाचे असते.

४. उद्गारार्थी वाक्य

ज्या वाक्यात आनंद, आश्चर्य, दुःख, भीती किंवा राग यांसारख्या भावना व्यक्त होतात, त्याला उद्गारार्थी वाक्य म्हणतात. उद्गारार्थी वाक्याच्या शेवटी उद्गारवाचक चिन्ह (!) येते:

वाक्यभावना
किती सुंदर फूल आहे!आनंद
अरेरे! माझी चूक झाली.दुःख
वा! काय सुंदर दृश्य आहे!आश्चर्य
बापरे! किती मोठा साप आहे!भीती
अगबाई! तू इथे कशी?आश्चर्य
अरे वा! तू पहिला आलास!आनंद

लक्षात ठेवा: उद्गारार्थी वाक्य ‘किती’, ‘काय’, ‘अरे’, ‘वा’, ‘अरेरे’ अशा शब्दांनी सुरू होते आणि शेवटी नेहमी उद्गारवाचक चिन्ह असते.

५. विध्यर्थी वाक्य

ज्या वाक्यात इच्छा, आशीर्वाद, शुभेच्छा किंवा प्रार्थना व्यक्त होते, त्याला विध्यर्थी वाक्य म्हणतात. याला इच्छार्थी वाक्य असेही म्हणतात:

वाक्यकाय व्यक्त होते
देव तुझे भले करो.आशीर्वाद
तुला यश मिळो.शुभेच्छा
सुखी रहा.आशीर्वाद
देवाला माझी प्रार्थना आहे की पाऊस पडावा.प्रार्थना
तुमचे आयुष्य सुखाचे जावो.शुभेच्छा
माझी इच्छा आहे की मी डॉक्टर व्हावे.इच्छा

लक्षात ठेवा: विध्यर्थी वाक्यात ‘मिळो’, ‘जावो’, ‘करो’, ‘व्हावे’ अशी क्रियापदाची विध्यर्थी रूपे वापरली जातात.

६. संकेतार्थी वाक्य

ज्या वाक्यात एका गोष्टीवर दुसरी गोष्ट अवलंबून असते, म्हणजे एक गोष्ट झाली तरच दुसरी गोष्ट होईल असा अर्थ असतो, त्याला संकेतार्थी वाक्य म्हणतात. यात ‘तर’, ‘जर… तर’, ‘असता’ असे शब्द येतात:

वाक्यसंकेत
पाऊस पडला तर पीक येईल.पाऊस पडणे — पीक येणे
तू अभ्यास केलास तर पास होशील.अभ्यास करणे — पास होणे
वेळेवर गेलो असतो तर गाडी मिळाली असती.वेळेवर जाणे — गाडी मिळणे
तू मदत केलीस तर काम लवकर होईल.मदत करणे — काम लवकर होणे
जर तू आलास तर मी येईन.येणे — जाणे
पैसे असते तर मी पुस्तक घेतले असते.पैसे असणे — पुस्तक घेणे

लक्षात ठेवा: संकेतार्थी वाक्यात दोन भाग असतात — अट आणि परिणाम. अट पूर्ण झाली, तरच परिणाम घडतो.

७. होकारार्थी व नकारार्थी वाक्य

होकारार्थी आणि नकारार्थी हे विधानार्थी वाक्याचे दोन उपप्रकार आहेत. होकारार्थी वाक्यात गोष्टीला होकार दिला जातो, तर नकारार्थी वाक्यात त्याच गोष्टीला नकार दिला जातो:

होकारार्थी वाक्यनकारार्थी वाक्य
मी अभ्यास केला आहे.मी अभ्यास केला नाही.
तो शाळेत गेला.तो शाळेत गेला नाही.
राम चांगला मुलगा आहे.राम चांगला मुलगा नाही.
पाऊस पडत आहे.पाऊस पडत नाही.
मी पुस्तक वाचले.मी पुस्तक वाचले नाही.
ती गाणे गाते.ती गाणे गात नाही.

लक्षात ठेवा: नकारार्थी वाक्य बनवताना ‘नाही’, ‘न’ किंवा ‘नको’ असे शब्द वापरले जातात. ‘नाही’ हा शब्द क्रियापदानंतर येतो.

वाक्य रूपांतर — एकाच अर्थाची वेगवेगळी वाक्ये

एकाच अर्थाचे वाक्य वेगवेगळ्या प्रकारांत मांडता येते. परीक्षेत ‘वाक्याचे रूपांतर करा’ असे प्रश्न येतात. काही उदाहरणे:

विधानार्थीप्रश्नार्थी
राम शाळेत जातो.राम शाळेत जातो का?
तू अभ्यास केलास.तू अभ्यास केलास का?
पाऊस पडतो.पाऊस पडतो का?
विधानार्थीनकारार्थी
मी अभ्यास केला.मी अभ्यास केला नाही.
तो शाळेत गेला.तो शाळेत गेला नाही.
विधानार्थीउद्गारार्थी
फूल सुंदर आहे.किती सुंदर फूल आहे!
दृश्य सुंदर आहे.वा! काय सुंदर दृश्य आहे!

परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे प्रश्न

  • ‘राम शाळेत जातो.’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — विधानार्थी वाक्य.
  • ‘तू शाळेत जातोस का?’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — प्रश्नार्थी वाक्य.
  • ‘दार बंद कर.’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — आज्ञार्थी वाक्य.
  • ‘किती सुंदर फूल आहे!’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — उद्गारार्थी वाक्य.
  • ‘पाऊस पडला तर पीक येईल.’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — संकेतार्थी वाक्य.
  • ‘तुला यश मिळो.’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — विध्यर्थी वाक्य.
  • ‘मी अभ्यास केला नाही.’ या वाक्याचा प्रकार कोणता? — नकारार्थी वाक्य.
  • प्रश्नार्थी वाक्याच्या शेवटी कोणते चिन्ह येते? — प्रश्नचिन्ह (?)
  • उद्गारार्थी वाक्याच्या शेवटी कोणते चिन्ह येते? — उद्गारवाचक चिन्ह (!)
  • होकारार्थी व नकारार्थी हे कोणत्या वाक्याचे उपप्रकार आहेत? — विधानार्थी वाक्याचे.

सारांश

वाक्याचे आठ मुख्य प्रकार आहेत — विधानार्थी, प्रश्नार्थी, आज्ञार्थी, उद्गारार्थी, विध्यर्थी, संकेतार्थी, होकारार्थी आणि नकारार्थी. विधानार्थी वाक्यात माहिती सांगितली जाते, प्रश्नार्थी वाक्यात प्रश्न विचारला जातो, आज्ञार्थी वाक्यात आज्ञा किंवा विनंती दिली जाते, उद्गारार्थी वाक्यात भावना व्यक्त होतात, विध्यर्थी वाक्यात इच्छा किंवा आशीर्वाद व्यक्त होतो, संकेतार्थी वाक्यात एक गोष्ट दुसऱ्या गोष्टीवर अवलंबून असते, तर होकारार्थी व नकारार्थी वाक्यांत होकार किंवा नकार दिला जातो. वाक्याच्या शेवटचे चिन्ह — पूर्णविराम, प्रश्नचिन्ह किंवा उद्गारवाचक चिन्ह — हेच वाक्याचा प्रकार ओळखण्याची पहिली खूण आहे.

संबंधित लेख

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

वाक्याचे किती प्रकार आहेत?
वाक्याचे आठ मुख्य प्रकार आहेत — विधानार्थी, प्रश्नार्थी, आज्ञार्थी, उद्गारार्थी, विध्यर्थी, संकेतार्थी, होकारार्थी आणि नकारार्थी वाक्य.

विधानार्थी वाक्य म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात एखादी गोष्ट, घटना किंवा माहिती सांगितली जाते, त्याला विधानार्थी वाक्य म्हणतात. उदाहरण: राम शाळेत जातो. त्याच्या शेवटी पूर्णविराम येतो.

प्रश्नार्थी वाक्य म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात प्रश्न विचारला जातो, त्याला प्रश्नार्थी वाक्य म्हणतात. उदाहरण: तू शाळेत जातोस का? त्याच्या शेवटी प्रश्नचिन्ह येते.

आज्ञार्थी वाक्य म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात आज्ञा, विनंती, सल्ला किंवा उपदेश दिला जातो, त्याला आज्ञार्थी वाक्य म्हणतात. उदाहरण: दार बंद कर. ‘कृपया’ हा शब्द आला, की आज्ञा विनंतीत बदलते.

उद्गारार्थी वाक्य म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात आनंद, आश्चर्य, दुःख किंवा भीती यांसारख्या भावना व्यक्त होतात, त्याला उद्गारार्थी वाक्य म्हणतात. उदाहरण: किती सुंदर फूल आहे! त्याच्या शेवटी उद्गारवाचक चिन्ह येते.

संकेतार्थी वाक्य म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात एका गोष्टीवर दुसरी गोष्ट अवलंबून असते, त्याला संकेतार्थी वाक्य म्हणतात. उदाहरण: पाऊस पडला तर पीक येईल. यात ‘तर’ किंवा ‘जर… तर’ असे शब्द येतात.

naukrininja.com

नमस्कार मित्रहो Naukrininja.cpm या आपल्या website वर आपले मनःपूर्वक स्वागत आहे. मी गेली ४ वर्ष स्पर्धा परीक्षांचा अभ्यास करत आहे.मला अभ्यास करताना ज्या अडचणी आल्या त्या अडचणी गरजु व ग्रामीण भागातील विद्यार्थांना येऊ नये म्हणून या website ची स्थापना केली.या वेबसाईट वर तुम्हाला स्पर्धा परीक्षा नवीन जाहिरात updates, काही महत्वाचे मराठी व्याकरण,स्पर्धा परीक्षा निकाल अश्या काही महत्वाच्या गोष्टी देण्याचा प्रयत्न करत आहे.सदर website वरील माहिती विविध online,offline, तसेच स्वतःच्या अभ्यासा वरून घेतली अथवा पुरवली जाते.आपल्या सर्वांचे सहकार्य नेहमी सोबत ठेवाल ही विनंती

Related Job Posts

Savitribai Phule Nibandh Marathi | सावित्रीबाई फुले निबंध

Job Post:
Qualification:
Job Salary:
Last Date to Apply:
Apply Now

माझा आवडता ऋतू निबंध मराठी | 10 ओळी व 300 शब्द

Job Post:
Qualification:
Job Salary:
Last Date to Apply:
Apply Now

UP Police SI Final Selection List 2026: 203 निवड

Job Post:

Sub-Inspector (Civil Police) / PAC Platoon Commander

Qualification:
Job Salary:
Last Date to Apply:
Apply Now

MPPSC Scientific Officer Admit Card 2026: परीक्षा 22 नोव्हेंबर

Job Post:

Scientific Officer (Biology / Chemistry / Physics)

Qualification:
Job Salary:
Last Date to Apply:
Apply Now

Leave a Comment