मराठी व्याकरणात ‘प्रयोग’ हा घटक शालेय परीक्षांपासून MPSC, पोलीस भरती, तलाठी व सरळसेवा परीक्षांपर्यंत हमखास विचारला जातो. पण अनेक विद्यार्थी कर्तरी, कर्मणी आणि भावे प्रयोगात गोंधळतात. या लेखात आपण प्रयोगाची सोपी व्याख्या, तिन्ही प्रकार ओळखण्याच्या खुणा आणि भरपूर उदाहरणे पाहणार आहोत.

प्रयोग म्हणजे काय?

वाक्यात कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांचा एकमेकांशी जो संबंध असतो, त्याला प्रयोग म्हणतात. सोप्या शब्दांत सांगायचे तर — वाक्यातील क्रियापद कोणाच्या ‘इशाऱ्यावर’ चालते, हे पाहून प्रयोग ठरतो. क्रियापद कर्त्यानुसार बदलत असेल तर कर्तरी, कर्मानुसार बदलत असेल तर कर्मणी, आणि दोघांनुसारही बदलत नसेल तर भावे प्रयोग होतो.

प्रयोगाचे प्रकार

प्रयोग	क्रियापद कोणानुसार बदलते	कर्त्याची विभक्ती	उदाहरण
कर्तरी प्रयोग	कर्त्यानुसार	प्रथमा	राम आंबा खातो.
कर्मणी प्रयोग	कर्मानुसार	तृतीया (ने, नी)	रामाने आंबा खाल्ला.
भावे प्रयोग	कोणानुसारही नाही	तृतीया (ने, नी)	रामाने हसले.

१. कर्तरी प्रयोग

जेव्हा क्रियापद कर्त्याच्या लिंग, वचन व पुरुषानुसार बदलते, तेव्हा कर्तरी प्रयोग होतो. यात कर्ता प्रथमा विभक्तीत असतो, म्हणजे कर्त्याला ‘ने’ लागत नाही.

• राम शाळेत जातो. (कर्ता राम — पुल्लिंगी, एकवचन)
• सीता गाणे गाते. (कर्ती सीता — स्त्रीलिंगी, म्हणून ‘गाते’)
• मुले मैदानात खेळतात. (कर्ता अनेकवचन — म्हणून ‘खेळतात’)
• मी पुस्तक वाचतो.
• आम्ही उद्या गावी जाणार आहोत.

२. कर्मणी प्रयोग

जेव्हा क्रियापद कर्माच्या लिंग व वचनानुसार बदलते, तेव्हा कर्मणी प्रयोग होतो. यात कर्त्याला ‘ने’ किंवा ‘नी’ लागते (तृतीया विभक्ती) आणि क्रियापद कर्माकडे पाहून रूप घेते.

• रामाने आंबा खाल्ला. (कर्म आंबा — पुल्लिंगी, म्हणून ‘खाल्ला’)
• सीतेने कविता वाचली. (कर्म कविता — स्त्रीलिंगी, म्हणून ‘वाचली’)
• मुलांनी पुस्तके वाचली. (कर्म पुस्तके — अनेकवचन)
• आईने स्वयंपाक केला.
• शिक्षकांनी सूचना दिल्या.

३. भावे प्रयोग

जेव्हा क्रियापद कर्ता किंवा कर्म दोघांनुसारही बदलत नाही आणि नेहमी एकाच रूपात राहते, तेव्हा भावे प्रयोग होतो. यात क्रियापद नेहमी तृतीय पुरुषी, एकवचन, नपुंसकलिंगी रूपात असते. भावे प्रयोग बहुतेक वेळा अकर्मक क्रियापदांशी येतो.

• रामाने हसले.
• सीतेने रडले.
• मुलांनी खेळले.
• त्याने बसले.
• बाळाने रडले.

कर्तरी, कर्मणी व भावे प्रयोगातील फरक

मुद्दा	कर्तरी	कर्मणी	भावे
क्रियापद बदलते	कर्त्यानुसार	कर्मानुसार	कोणानुसारही नाही
कर्त्याला ‘ने’	नाही	होय	होय
क्रियापदाचे रूप	कर्त्याप्रमाणे बदलते	कर्माप्रमाणे बदलते	नेहमी तृतीय पुरुषी एकवचन नपुंसकलिंगी

प्रयोग ओळखण्याची सोपी युक्ती

1. वाक्यात कर्त्याला ‘ने’ आहे का ते पाहा — नसेल तर बहुतेक कर्तरी प्रयोग असतो.
2. ‘ने’ असेल तर क्रियापद कर्माकडे पाहून बदलते का ते तपासा — बदलत असेल तर कर्मणी प्रयोग.
3. क्रियापद एकाच रूपात अडकून राहत असेल (उदा. हसले, रडले, बसले) तर भावे प्रयोग.
4. सकर्मक क्रियापद असेल तर कर्तरी किंवा कर्मणी; अकर्मक असेल तर कर्तरी किंवा भावे — ही खूण लक्षात ठेवा.

परीक्षेत विचारले जाणारे प्रश्न

• ‘मुलाने पुस्तक वाचले.’ — कोणता प्रयोग? (उत्तर: कर्मणी प्रयोग)
• ‘सीता नाचते.’ — कोणता प्रयोग? (उत्तर: कर्तरी प्रयोग)
• भावे प्रयोगात क्रियापद कोणत्या रूपात असते? (उत्तर: तृतीय पुरुषी, एकवचन, नपुंसकलिंगी)
• कर्मणी प्रयोगात कर्ता कोणत्या विभक्तीत असतो? (उत्तर: तृतीया विभक्ती)

निष्कर्ष

प्रयोग ओळखणे अवघड नाही — फक्त क्रियापद कोणानुसार बदलते हे पाहायचे. कर्त्यानुसार बदलले की कर्तरी, कर्मानुसार बदलले की कर्मणी, आणि दोघांनुसारही बदलले नाही की भावे. वरील उदाहरणे दोन-तीन वेळा वाचली की हा घटक कायमचा लक्षात राहील.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

प्रश्न १: प्रयोग म्हणजे काय?
उत्तर: वाक्यात कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांचा एकमेकांशी असलेला संबंध म्हणजे प्रयोग. क्रियापद कोणानुसार बदलते यावरून प्रयोगाचा प्रकार ठरतो.

प्रश्न २: प्रयोगाचे किती प्रकार आहेत?
उत्तर: प्रयोगाचे तीन प्रकार आहेत — कर्तरी प्रयोग, कर्मणी प्रयोग आणि भावे प्रयोग.

प्रश्न ३: कर्तरी व कर्मणी प्रयोगातील फरक काय?
उत्तर: कर्तरी प्रयोगात क्रियापद कर्त्यानुसार बदलते आणि कर्त्याला ‘ने’ लागत नाही; कर्मणी प्रयोगात क्रियापद कर्मानुसार बदलते आणि कर्त्याला ‘ने’ लागते.

प्रश्न ४: भावे प्रयोग कसा ओळखायचा?
उत्तर: क्रियापद कर्ता किंवा कर्म दोघांनुसारही बदलत नसेल आणि नेहमी तृतीय पुरुषी एकवचन नपुंसकलिंगी रूपात असेल (उदा. हसले, रडले, बसले), तर तो भावे प्रयोग असतो.

प्रश्न ५: ‘रामाने आंबा खाल्ला’ — कोणता प्रयोग?
उत्तर: कर्मणी प्रयोग, कारण क्रियापद ‘खाल्ला’ हे कर्म ‘आंबा’ यानुसार बदलले आहे.

मराठी व्याकरणातील इतर घटकही वाचा: संधी आणि समास.