समासाचे प्रकार: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वंद्व व बहुव्रीही

‘राजपुत्र’ हा शब्द ‘राजा’ आणि ‘पुत्र’ या दोन शब्दांपासून बनला आहे, पण तो लिहिताना ‘राजाचा पुत्र’ मधला ‘चा’ हा शब्द गळून पडतो आणि दोन शब्द एकत्र येऊन नवा शब्द तयार होतो. दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन असा नवा अर्थपूर्ण शब्द बनतो, त्यालाच समास म्हणतात. शालेय परीक्षांपासून MPSC, तलाठी, पोलीस भरती आणि शिक्षक भरतीपर्यंत ‘खालील शब्दाचा समास ओळखा’ किंवा ‘समासाचा प्रकार कोणता?’ असे प्रश्न हमखास विचारले जातात. या लेखात समासाचे सहा मुख्य प्रकार — अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वंद्व आणि बहुव्रीही — नियम, तक्ता आणि भरपूर उदाहरणांसह सोप्या भाषेत समजून घेऊ.

प्रसिद्धी दिनांक: 14 नोव्हेंबर 2026 | शेवटचे अपडेट: 14 नोव्हेंबर 2026

समास म्हणजे काय?

दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन जेव्हा त्यांच्यापासून एक नवा अर्थपूर्ण शब्द तयार होतो, तेव्हा त्या जोडणीला समास म्हणतात. समासातील पहिल्या शब्दाला पूर्वपद आणि दुसऱ्या शब्दाला उत्तरपद म्हणतात. समास उलगडून त्याचा मूळ अर्थ दाखवणे, याला विग्रह म्हणतात. उदाहरणार्थ, ‘राजपुत्र’ या समासाचा विग्रह ‘राजाचा पुत्र’ असा होतो. समासामुळे वाक्य लहान आणि नेमके होते. समासाची सविस्तर ओळख आणि त्याचे मूळ नियम समास म्हणजे काय या लेखात दिले आहेत.

समासाचे सहा मुख्य प्रकार

समासात कोणते पद प्रधान असते, यावरून समासाचे सहा मुख्य प्रकार पडतात:

प्रकार	कोणते पद प्रधान असते	उदाहरण
अव्ययीभाव समास	पहिले पद अव्यय असते	यथाशक्ति = शक्तीप्रमाणे
तत्पुरुष समास	दुसरे पद (उत्तरपद) प्रधान असते	राजपुत्र = राजाचा पुत्र
कर्मधारय समास	दोन्ही पदे समान विभक्तीत असतात	महात्मा = महान असा आत्मा
द्विगु समास	पहिले पद संख्यावाचक असते	त्रिभुवन = तीन भुवने
द्वंद्व समास	दोन्ही पदे प्रधान असतात	रामकृष्ण = राम आणि कृष्ण
बहुव्रीही समास	दोन्ही पदांपेक्षा तिसराच अर्थ प्रधान असतो	चतुर्भुज = चार भुजा आहेत ज्याला असा

१. अव्ययीभाव समास

समासातील पहिले पद अव्यय असते आणि संपूर्ण समास अव्ययासारखा वापरला जातो, तेव्हा त्याला अव्ययीभाव समास म्हणतात. यात ‘प्रमाणे’, ‘दर’, ‘भर’ असा अर्थ निघतो:

समास	विग्रह
यथाशक्ति	शक्तीप्रमाणे
प्रतिदिन	प्रत्येक दिवशी
आजन्म	जन्मापासून मरेपर्यंत
यथाक्रम	क्रमाप्रमाणे
भरपेट	पोट भरेपर्यंत
यथेच्छ	इच्छेप्रमाणे
यथामति	मतीप्रमाणे
आजीवन	जीवनभर

अव्ययीभाव ओळखण्याची खूण सोपी आहे: समासाचा विग्रह ‘प्रमाणे’, ‘दररोज’ किंवा ‘भर’ अशा शब्दांनी झाला, तर तो अव्ययीभाव समास असतो.

२. तत्पुरुष समास

समासातील दुसरे पद प्रधान असते आणि पहिल्या पदाची विभक्ती लोप पावते, तेव्हा त्याला तत्पुरुष समास म्हणतात. पहिल्या पदाची कोणती विभक्ती लोप पावली, यावरून त्याचे उपप्रकार पडतात:

उपप्रकार	उदाहरण	विग्रह
द्वितीया तत्पुरुष	शरणागत	शरणास आलेला
तृतीया तत्पुरुष	हस्तलिखित	हस्ताने लिहिलेले
चतुर्थी तत्पुरुष	गुरुदक्षिणा	गुरूसाठी दक्षिणा
पंचमी तत्पुरुष	रोगमुक्त	रोगापासून मुक्त
षष्ठी तत्पुरुष	राजपुत्र	राजाचा पुत्र
सप्तमी तत्पुरुष	ग्रामवासी	ग्रामात राहणारा
नञ् तत्पुरुष	अधर्म	धर्म नाही तो
उपपद तत्पुरुष	ग्रंथकार	ग्रंथ करणारा

परीक्षेत षष्ठी तत्पुरुष सर्वांत जास्त विचारला जातो. ‘देवालय’ (देवाचे आलय), ‘गृहप्रवेश’ (गृहात प्रवेश) आणि ‘कष्टसाध्य’ (कष्टाने साध्य होणारे) ही त्याची नेहमीची उदाहरणे आहेत.

३. कर्मधारय समास

समासातील दोन्ही पदे समान विभक्तीत असतात आणि पहिले पद विशेषण, तर दुसरे पद विशेष्य असते, तेव्हा त्याला कर्मधारय समास म्हणतात. उपमान आणि उपमेय यांची जोडणीही कर्मधारयातच येते:

समास	विग्रह
महात्मा	महान असा आत्मा
नीलकमल	निळे असे कमल
महापुरुष	महान असा पुरुष
नरसिंह	नररूपी सिंह
चरणकमल	कमलासारखे चरण
विद्याधन	विद्या हेच धन
घनश्याम	घनासारखा श्याम
मुखचंद्र	चंद्रासारखे मुख

कर्मधारयात ‘असा’, ‘असे’, ‘सारखा’ किंवा ‘हेच’ हे शब्द विग्रहात येतात. ‘मुखचंद्र’ म्हणजे चंद्रासारखे मुख — येथे मुख हेच प्रधान आहे, म्हणून हा कर्मधारय समास आहे.

४. द्विगु समास

समासाचे पहिले पद संख्यावाचक असते आणि संपूर्ण समासात त्या संख्येने सांगितलेल्या गोष्टींचा समूह असा अर्थ निघतो, तेव्हा त्याला द्विगु समास म्हणतात:

समास	विग्रह
त्रिभुवन	तीन भुवने
पंचवटी	पाच वटवृक्षांचा समूह
सप्तर्षी	सात ऋषी
नवरात्र	नऊ रात्रींचा समूह
त्रिकाल	तीन काळ
पंचामृत	पाच अमृतांचा समूह

लक्षात ठेवा: द्विगु समासात नेहमी समूहाचा अर्थ असतो. ‘त्रिभुवन’ म्हणजे तीन भुवने एकत्र — हा समूह आहे. त्यामुळेच तो द्विगु समास ठरतो.

५. द्वंद्व समास

समासातील दोन्ही पदे प्रधान असतात आणि ती ‘आणि’ किंवा ‘किंवा’ या शब्दांनी जोडता येतात, तेव्हा त्याला द्वंद्व समास म्हणतात. द्वंद्वाचे तीन उपप्रकार आहेत:

उपप्रकार	उदाहरण	विग्रह
इतररेतर द्वंद्व	रामकृष्ण	राम आणि कृष्ण
समाहार द्वंद्व	हातपाय	हात आणि पाय (समूह)
वैकल्पिक द्वंद्व	खरेखोटे	खरे किंवा खोटे

इतर उदाहरणे: मातापिता (माता आणि पिता), सीताराम (सीता आणि राम), धनधान्य (धन आणि धान्य), गुणदोष (गुण आणि दोष), भाजीपाला (भाजी आणि पाला), जीवनमरण (जीवन किंवा मरण). दोन्ही पदे ‘आणि’ ने जोडता आली, की द्वंद्व समास ओळखावा.

६. बहुव्रीही समास

समासातील दोन्ही पदांपेक्षा तिसराच अर्थ प्रधान असतो आणि विग्रह ‘ज्याला… असा’ असा होतो, तेव्हा त्याला बहुव्रीही समास म्हणतात. या समासातून एखाद्या व्यक्तीचा किंवा वस्तूचा बोध होतो:

समास	विग्रह	बोध
चतुर्भुज	चार भुजा आहेत ज्याला असा	विष्णू
दशानन	दहा आनने आहेत ज्याला असा	रावण
लंबोदर	लंब उदर आहे ज्याला असा	गणपती
पितांबर	पिवळे अंबर आहे ज्याला असा	श्रीकृष्ण
गजानन	गजाचे आनन आहे ज्याला असा	गणपती
चंद्रशेखर	चंद्र आहे शेखरी ज्याला असा	शंकर
त्रिनेत्र	तीन नेत्र आहेत ज्याला असा	शंकर
नीलकंठ	निळा कंठ आहे ज्याला असा	शंकर

बहुव्रीही ओळखण्याची खूण: विग्रह ‘ज्याला… असा’ असा झाला आणि उत्तर एखादे नाव किंवा व्यक्ती असेल, तर तो बहुव्रीही समास असतो.

समास ओळखण्याची सोपी युक्ती

• विग्रह करून बघा: समासाचा विग्रह ‘प्रमाणे’ असा झाला तर अव्ययीभाव, ‘आणि’ असा झाला तर द्वंद्व, ‘ज्याला… असा’ असा झाला तर बहुव्रीही.
• पहिले पद संख्या आहे का ते बघा: पहिले पद संख्यावाचक असेल आणि समूहाचा अर्थ निघत असेल तर द्विगु समास; पण उत्तर एखादे नाव असेल तर बहुव्रीही. ‘त्रिभुवन’ द्विगु आहे, तर ‘त्रिनेत्र’ बहुव्रीही आहे.
• दुसरे पद प्रधान आहे का ते तपासा: उत्तरपद प्रधान असेल आणि पहिल्या पदाची विभक्ती गळून पडली असेल तर तत्पुरुष समास.
• ‘असा’ किंवा ‘सारखा’ विग्रहात आला तर कर्मधारय: ‘महात्मा’ म्हणजे महान असा आत्मा, ‘मुखचंद्र’ म्हणजे चंद्रासारखे मुख.

परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे प्रश्न

• ‘राजपुत्र’ या शब्दात कोणता समास आहे? — तत्पुरुष समास (षष्ठी तत्पुरुष).
• ‘यथाशक्ति’ या शब्दात कोणता समास आहे? — अव्ययीभाव समास.
• ‘महात्मा’ या शब्दात कोणता समास आहे? — कर्मधारय समास.
• ‘त्रिभुवन’ या शब्दात कोणता समास आहे? — द्विगु समास.
• ‘रामकृष्ण’ या शब्दात कोणता समास आहे? — द्वंद्व समास.
• ‘चतुर्भुज’ या शब्दात कोणता समास आहे? — बहुव्रीही समास.
• ‘दशानन’ या शब्दात कोणता समास आहे? — बहुव्रीही समास.
• ‘हस्तलिखित’ या शब्दात कोणता समास आहे? — तत्पुरुष समास (तृतीया तत्पुरुष).

सारांश

समासाचे सहा मुख्य प्रकार आहेत — अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वंद्व आणि बहुव्रीही. अव्ययीभावात पहिले पद अव्यय असते, तत्पुरुषात उत्तरपद प्रधान असते, कर्मधारयात दोन्ही पदे समान विभक्तीत असतात, द्विगु समासात पहिले पद संख्यावाचक असते, द्वंद्वात दोन्ही पदे प्रधान असतात, तर बहुव्रीहीत दोन्ही पदांपेक्षा तिसराच अर्थ प्रधान असतो. विग्रह करण्याची सवय लावली, की कोणताही समास ओळखणे सोपे जाते.

संबंधित लेख

• समास म्हणजे काय? नियम व उदाहरणे
• संधीचे प्रकार: स्वर, व्यंजन व विसर्ग संधी
• शब्दांचे प्रकार — विकारी व अविकारी शब्द
• वाक्यप्रचार म्हणजे काय? प्रकार व उदाहरणे
• क्रियापदाचे प्रकार — सकर्मक व अकर्मक

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

समासाचे किती प्रकार आहेत?
समासाचे सहा मुख्य प्रकार आहेत — अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वंद्व आणि बहुव्रीही समास.

तत्पुरुष समास म्हणजे काय?
समासातील दुसरे पद प्रधान असते आणि पहिल्या पदाची विभक्ती लोप पावते, तेव्हा त्याला तत्पुरुष समास म्हणतात. उदाहरण: राजपुत्र = राजाचा पुत्र.

द्विगु समास म्हणजे काय?
समासाचे पहिले पद संख्यावाचक असते आणि समूहाचा अर्थ निघतो, तेव्हा त्याला द्विगु समास म्हणतात. उदाहरण: त्रिभुवन = तीन भुवने.

बहुव्रीही समास म्हणजे काय?
समासातील दोन्ही पदांपेक्षा तिसराच अर्थ प्रधान असतो आणि विग्रह ‘ज्याला… असा’ असा होतो, तेव्हा त्याला बहुव्रीही समास म्हणतात. उदाहरण: चतुर्भुज = चार भुजा आहेत ज्याला असा (विष्णू).

‘महात्मा’ या शब्दात कोणता समास आहे?
‘महात्मा’ मध्ये कर्मधारय समास आहे, कारण त्याचा विग्रह ‘महान असा आत्मा’ असा होतो — पहिले पद विशेषण आणि दुसरे पद विशेष्य आहे.

द्विगु आणि बहुव्रीही समास यात काय फरक आहे?
द्विगु समासात पहिले पद संख्यावाचक असते आणि समूहाचा अर्थ निघतो (त्रिभुवन = तीन भुवने), तर बहुव्रीही समासात विग्रह ‘ज्याला… असा’ होतो आणि उत्तर एखादे नाव असते (त्रिनेत्र = तीन नेत्र आहेत ज्याला असा — शंकर).