राम शाळेत जातो हे वाक्य दोन भागांत विभागता येते — राम आणि शाळेत जातो. वाक्याचे हे दोन मुख्य घटक म्हणजे उद्देश्य आणि विधेय. कोणत्याही वाक्याचा अर्थ समजून घेण्यासाठी आणि परीक्षेत वाक्याचे विश्लेषण करण्यासाठी उद्देश्य आणि विधेय ओळखता येणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. या लेखात आपण उद्देश्य आणि विधेय यांच्या व्याख्या, फरक, विस्तार आणि उदाहरणे सोप्या भाषेत पाहणार आहोत.

उद्देश्य म्हणजे काय?

ज्याच्याबद्दल वाक्यात काही सांगितले जाते, तो उद्देश्य असतो. उद्देश्य सहसा वाक्याच्या सुरुवातीला येतो आणि तो बहुधा नाम किंवा सर्वनाम असतो. उदाहरणार्थ, राम शाळेत जातो या वाक्यात राम हा उद्देश्य आहे, कारण त्याच्याबद्दल सांगितले आहे. मुली गाणे गातात मध्ये मुली हा उद्देश्य आहे आणि पाऊस पडतो मध्ये पाऊस हा उद्देश्य आहे.

विधेय म्हणजे काय?

उद्देश्याबद्दल जे सांगितले जाते, ते विधेय असते. विधेयात नेहमी क्रियापद असते आणि त्याबरोबर कर्म किंवा क्रियाविशेषणही येऊ शकते. उदाहरणार्थ, राम शाळेत जातो या वाक्यात शाळेत जातो हे विधेय आहे. मुली गाणे गातात मध्ये गाणे गातात हे विधेय आहे आणि पाऊस पडतो मध्ये पडतो हे विधेय आहे.

उद्देश्य व विधेय — 8 उदाहरणे

वाक्य	उद्देश्य	विधेय
राम शाळेत जातो	राम	शाळेत जातो
मुली गाणे गातात	मुली	गाणे गातात
पाऊस पडतो	पाऊस	पडतो
शेतकरी शेतात काम करतो	शेतकरी	शेतात काम करतो
आई स्वयंपाक करते	आई	स्वयंपाक करते
पक्षी आकाशात उडतात	पक्षी	आकाशात उडतात
तो वेगाने धावतो	तो	वेगाने धावतो
माझा मित्र पुस्तक वाचतो	माझा मित्र	पुस्तक वाचतो

उद्देश्याचा व विधेयाचा विस्तार

उद्देश्याशी जोडलेले शब्द म्हणजे उद्देश्याचा विस्तार होय. उदाहरणार्थ, माझा मित्र पुस्तक वाचतो या वाक्यात माझा हा शब्द मित्र या उद्देश्याचा विस्तार आहे. हुशार मुलगा अभ्यास करतो मध्ये हुशार हा उद्देश्याचा विस्तार आहे. त्याचप्रमाणे विधेयाशी जोडलेले शब्द म्हणजे विधेयाचा विस्तार होय. उदाहरणार्थ, राम शाळेत जातो मध्ये शाळेत हा विधेयाचा विस्तार आहे आणि तो वेगाने धावतो मध्ये वेगाने हा विधेयाचा विस्तार आहे.

उद्देश्य व विधेय यांतील फरक

उद्देश्य म्हणजे ज्याच्याबद्दल सांगितले जाते, तो घटक; तो सहसा वाक्याच्या सुरुवातीला असतो आणि त्यात क्रियापद नसते. विधेय म्हणजे उद्देश्याबद्दल जे सांगितले जाते, ते; त्यात नेहमी क्रियापद असते. उद्देश्य ओळखण्यासाठी वाक्याला कोण? किंवा काय? असा प्रश्न विचारावा; उत्तर म्हणजे उद्देश्य. विधेय ओळखण्यासाठी उद्देश्य काय करतो? असा प्रश्न विचारावा. उदाहरणार्थ, शेतकरी शेतात काम करतो या वाक्यात कोण काम करतो? याचे उत्तर शेतकरी आहे, म्हणून शेतकरी हा उद्देश्य आहे आणि शेतात काम करतो हे विधेय आहे.

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे प्रश्न

• राम शाळेत जातो या वाक्यातील उद्देश्य कोणता? — राम.
• मुली गाणे गातात या वाक्यातील विधेय कोणते? — गाणे गातात.
• माझा मित्र पुस्तक वाचतो या वाक्यातील उद्देश्याचा विस्तार कोणता? — माझा.
• विधेयात नेहमी काय असते? — क्रियापद नेहमी असते.

सारांश

वाक्याचे दोन मुख्य घटक म्हणजे उद्देश्य आणि विधेय. उद्देश्य म्हणजे ज्याच्याबद्दल सांगितले जाते, तो घटक आणि विधेय म्हणजे उद्देश्याबद्दल जे सांगितले जाते, ते. विधेयात नेहमी क्रियापद असते. कोण? किंवा काय? या प्रश्नाने उद्देश्य आणि उद्देश्य काय करतो? या प्रश्नाने विधेय ओळखता येते. या नियमांचा सराव केल्यास वाक्यविश्लेषणाचे प्रश्न परीक्षेत सहज सोडवता येतील.

वाक्यांचे प्रकार समजून घेण्यासाठी वाक्याचे प्रकार हा लेख वाचा आणि शब्दांच्या रचनेसाठी उपसर्ग व प्रत्यय हा लेख वाचा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

वाक्याचे घटक कोणते? वाक्याचे दोन मुख्य घटक असतात: उद्देश्य आणि विधेय.

उद्देश्य म्हणजे काय? ज्याच्याबद्दल काही सांगितले जाते तो उद्देश्य; राम शाळेत जातो या वाक्यात राम हा उद्देश्य आहे.

विधेय म्हणजे काय? उद्देश्याबद्दल जे सांगितले जाते ते विधेय; राम शाळेत जातो या वाक्यात शाळेत जातो हे विधेय आहे.

उद्देश्य कसा ओळखावा? वाक्याला कोण? किंवा काय? असा प्रश्न विचारावा; उत्तर म्हणजे उद्देश्य.

विधेयात नेहमी काय असते? विधेयात नेहमी क्रियापद असते; कर्म किंवा क्रियाविशेषणही येऊ शकते.