‘राम शाळेत गेला.’ आणि ‘राम शाळेत जातो.’ या दोन वाक्यांत फरक काय आहे? पहिल्या वाक्यात रामचे शाळेत जाणे केव्हाच पूर्ण झाले आहे, तर दुसऱ्या वाक्यात तो रोज शाळेत जातो, असे समजते. क्रियापदाच्या रूपावरून क्रिया केव्हा घडली, हे समजते आणि क्रियेच्या याच वेळेला काळ म्हणतात. शालेय परीक्षांपासून MPSC, तलाठी, पोलीस भरती आणि शिक्षक भरतीपर्यंत ‘खालील वाक्याचा काळ ओळखा’ असे प्रश्न हमखास विचारले जातात. या लेखात काळाचे तीन मुख्य प्रकार — भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ — त्यांचे उपप्रकार, नियम, तक्ता आणि भरपूर उदाहरणांसह सोप्या भाषेत समजून घेऊ.
प्रसिद्धी दिनांक: 16 नोव्हेंबर 2026 | शेवटचे अपडेट: 16 नोव्हेंबर 2026
काळ म्हणजे काय?
क्रियापदाच्या रूपावरून क्रिया केव्हा घडली, घडत आहे किंवा घडणार आहे, हे समजते. क्रियेच्या या वेळेलाच काळ म्हणतात. उदाहरणार्थ, ‘मी पुस्तक वाचले.’ या वाक्यात वाचण्याची क्रिया केव्हाच पूर्ण झाली आहे, ‘मी पुस्तक वाचत आहे.’ या वाक्यात ती अजून चालू आहे, तर ‘मी पुस्तक वाचेन.’ या वाक्यात ती पुढे घडणार आहे. काळ ओळखण्यासाठी क्रियापदाचे रूप पाहावे लागते. वाक्यातील क्रियापद आणि त्याचे प्रकार यांची सविस्तर ओळख क्रियापदाचे प्रकार या लेखात दिली आहे.
काळाचे तीन मुख्य प्रकार
क्रिया केव्हा घडली, यावरून काळाचे तीन मुख्य प्रकार पडतात:
| प्रकार | अर्थ | उदाहरण |
| भूतकाळ | क्रिया केव्हाच घडून गेली आहे | राम शाळेत गेला. |
| वर्तमानकाळ | क्रिया आत्ता घडत आहे किंवा नेहमी घडते | राम शाळेत जातो. |
| भविष्यकाळ | क्रिया पुढे घडणार आहे | राम शाळेत जाईल. |
प्रत्येक मुख्य काळाचे पुन्हा चार उपप्रकार पडतात — साधा, चालू, पूर्ण आणि रीति. हे उपप्रकार क्रिया कशी घडली, हे सांगतात.
१. भूतकाळ
ज्या वाक्यात क्रिया केव्हाच घडून गेली आहे, असे समजते, त्याला भूतकाळ म्हणतात. भूतकाळातील वाक्यांत ‘गेला’, ‘केले’, ‘झाले’, ‘होता’ अशी क्रियापदाची रूपे येतात. भूतकाळाचे चार उपप्रकार आहेत:
| उपप्रकार | अर्थ | उदाहरण |
| साधा भूतकाळ | क्रिया केव्हाच पूर्ण झाली | राम शाळेत गेला. |
| चालू भूतकाळ | क्रिया भूतकाळात चालू होती | राम शाळेत जात होता. |
| पूर्ण भूतकाळ | क्रिया दुसऱ्या क्रियेपूर्वी पूर्ण झाली होती | राम शाळेत गेला होता. |
| रीतिभूतकाळ | क्रिया भूतकाळात नेहमी घडत असे | राम रोज शाळेत जात असे. |
भूतकाळाची आणखी उदाहरणे:
| वाक्य | उपप्रकार |
| मी काल पुस्तक वाचले. | साधा भूतकाळ |
| ती गाणे गात होती. | चालू भूतकाळ |
| पाऊस पडला होता. | पूर्ण भूतकाळ |
| आजी रोज गोष्ट सांगत असे. | रीतिभूतकाळ |
| आम्ही गावाला गेलो होतो. | पूर्ण भूतकाळ |
| तो दररोज व्यायाम करत असे. | रीतिभूतकाळ |
लक्षात ठेवा: साध्या भूतकाळात ‘गेला’, ‘केले’ अशी रूपे येतात, तर रीतिभूतकाळात ‘जात असे’, ‘करत असे’ अशी ‘असे’ असलेली रूपे येतात.
२. वर्तमानकाळ
ज्या वाक्यात क्रिया आत्ता घडत आहे किंवा नेहमी घडते, असे समजते, त्याला वर्तमानकाळ म्हणतात. वर्तमानकाळातील वाक्यांत ‘जातो’, ‘करतो’, ‘आहे’, ‘आहेत’ अशी क्रियापदाची रूपे येतात. वर्तमानकाळाचे चार उपप्रकार आहेत:
| उपप्रकार | अर्थ | उदाहरण |
| साधा वर्तमानकाळ | क्रिया नेहमी घडते | राम शाळेत जातो. |
| चालू वर्तमानकाळ | क्रिया आत्ता चालू आहे | राम शाळेत जात आहे. |
| पूर्ण वर्तमानकाळ | क्रिया आत्तापर्यंत पूर्ण झाली आहे | राम शाळेत गेला आहे. |
| रीतिवर्तमानकाळ | क्रिया नेहमी घडत असते | राम रोज शाळेत जात असतो. |
वर्तमानकाळाची आणखी उदाहरणे:
| वाक्य | उपप्रकार |
| सूर्य पूर्वेला उगवतो. | साधा वर्तमानकाळ |
| मी अभ्यास करत आहे. | चालू वर्तमानकाळ |
| तिने पत्र लिहिले आहे. | पूर्ण वर्तमानकाळ |
| तो नेहमी सत्य बोलत असतो. | रीतिवर्तमानकाळ |
| पाऊस पडत आहे. | चालू वर्तमानकाळ |
| आम्ही क्रिकेट खेळतो. | साधा वर्तमानकाळ |
लक्षात ठेवा: साध्या वर्तमानकाळात ‘जातो’, ‘करतो’ अशी रूपे येतात, तर चालू वर्तमानकाळात ‘जात आहे’, ‘करत आहे’ अशी ‘आहे’ असलेली रूपे येतात.
३. भविष्यकाळ
ज्या वाक्यात क्रिया पुढे घडणार आहे, असे समजते, त्याला भविष्यकाळ म्हणतात. भविष्यकाळातील वाक्यांत ‘जाईल’, ‘करेल’, ‘होईल’, ‘येईल’ अशी क्रियापदाची रूपे येतात. भविष्यकाळाचे चार उपप्रकार आहेत:
| उपप्रकार | अर्थ | उदाहरण |
| साधा भविष्यकाळ | क्रिया पुढे घडेल | राम शाळेत जाईल. |
| चालू भविष्यकाळ | क्रिया पुढे चालू असेल | राम शाळेत जात असेल. |
| पूर्ण भविष्यकाळ | क्रिया पुढील वेळेपर्यंत पूर्ण होईल | राम शाळेत गेला असेल. |
| रीतिभविष्यकाळ | क्रिया पुढे नेहमी घडत राहील | राम रोज शाळेत जात जाईल. |
भविष्यकाळाची आणखी उदाहरणे:
| वाक्य | उपप्रकार |
| मी उद्या परीक्षा देईन. | साधा भविष्यकाळ |
| तो उद्या गाणे गात असेल. | चालू भविष्यकाळ |
| तू घरी पोहोचला असशील. | पूर्ण भविष्यकाळ |
| पाऊस उद्या पडेल. | साधा भविष्यकाळ |
| आम्ही सहलीला जाऊ. | साधा भविष्यकाळ |
| ती उद्या अभ्यास करत असेल. | चालू भविष्यकाळ |
लक्षात ठेवा: भविष्यकाळात ‘जाईल’, ‘करेल’, ‘देईन’ अशी ‘ईल’ किंवा ‘ईन’ असलेली रूपे येतात. ही खूण पाहिली, की काळ ओळखणे सोपे जाते.
काळ ओळखण्याची खूण — क्रियापदाची रूपे
एकाच क्रियापदाचे तीन काळांतील रूप कसे बदलते, हे खालील तक्त्यात पाहा. ‘जा’ या क्रियापदाचे रूप बदलले, की वाक्याचा काळ बदलतो:
| क्रिया | भूतकाळ | वर्तमानकाळ | भविष्यकाळ |
| जा | गेला | जातो | जाईल |
| कर | केले | करतो | करेल |
| वाच | वाचले | वाचतो | वाचेल |
| खेळ | खेळला | खेळतो | खेळेल |
| ये | आला | येतो | येईल |
| लिही | लिहिले | लिहितो | लिहील |
एकाच वाक्याचे तीन काळांत रूपांतर
परीक्षेत ‘वाक्याचा काळ बदला’ असे प्रश्न येतात. एकाच वाक्याचे तीन काळांत रूपांतर कसे करायचे, ते पाहा:
| भूतकाळ | वर्तमानकाळ | भविष्यकाळ |
| राम शाळेत गेला. | राम शाळेत जातो. | राम शाळेत जाईल. |
| मी पुस्तक वाचले. | मी पुस्तक वाचतो. | मी पुस्तक वाचेन. |
| ती गाणे गायली. | ती गाणे गाते. | ती गाणे गाईल. |
| आम्ही क्रिकेट खेळलो. | आम्ही क्रिकेट खेळतो. | आम्ही क्रिकेट खेळू. |
| पाऊस पडला. | पाऊस पडतो. | पाऊस पडेल. |
| तू पत्र लिहिलेस. | तू पत्र लिहितोस. | तू पत्र लिहिशील. |
लक्षात ठेवा: काळ बदलताना क्रियापदाचे रूप बदलते, पण वाक्याचा कर्ता आणि कर्म तसेच राहतात.
परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे प्रश्न
- ‘राम शाळेत गेला.’ या वाक्याचा काळ कोणता? — भूतकाळ.
- ‘राम शाळेत जातो.’ या वाक्याचा काळ कोणता? — वर्तमानकाळ.
- ‘राम शाळेत जाईल.’ या वाक्याचा काळ कोणता? — भविष्यकाळ.
- काळाचे किती मुख्य प्रकार आहेत? — तीन: भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ.
- प्रत्येक काळाचे किती उपप्रकार आहेत? — चार: साधा, चालू, पूर्ण आणि रीति.
- ‘मी अभ्यास करत आहे.’ या वाक्याचा काळ कोणता? — चालू वर्तमानकाळ.
- ‘आजी रोज गोष्ट सांगत असे.’ या वाक्याचा काळ कोणता? — रीतिभूतकाळ.
- ‘मी उद्या परीक्षा देईन.’ या वाक्याचा काळ कोणता? — साधा भविष्यकाळ.
- भविष्यकाळ ओळखण्याची खूण कोणती? — ‘ईल’ किंवा ‘ईन’ असलेली क्रियापदाची रूपे, जसे जाईल, करेल, देईन.
- ‘तिने पत्र लिहिले आहे.’ या वाक्याचा काळ कोणता? — पूर्ण वर्तमानकाळ.
सारांश
काळाचे तीन मुख्य प्रकार आहेत — भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ. भूतकाळात क्रिया केव्हाच घडून गेली असते, वर्तमानकाळात ती आत्ता घडत असते किंवा नेहमी घडते, तर भविष्यकाळात ती पुढे घडणार असते. प्रत्येक काळाचे चार उपप्रकार आहेत — साधा, चालू, पूर्ण आणि रीति. काळ ओळखण्याची सगळ्यात सोपी खूण म्हणजे क्रियापदाचे रूप: ‘गेला’ म्हणजे भूतकाळ, ‘जातो’ म्हणजे वर्तमानकाळ आणि ‘जाईल’ म्हणजे भविष्यकाळ. ही रूपे लक्षात ठेवली, की परीक्षेत काळ ओळखण्याचे प्रश्न सहज सुटतात.
संबंधित लेख
- क्रियापदाचे प्रकार: सकर्मक, अकर्मक व उदाहरणे
- वाक्याचे प्रकार: विधानार्थी, प्रश्नार्थी व उद्गारार्थी
- वाक्याचे घटक म्हणजे काय? उद्देश्य व विधेय उदाहरणे
- संधीचे प्रकार: स्वर, व्यंजन व विसर्ग संधी
- समासाचे प्रकार: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वंद्व व बहुव्रीही
- शब्दांचे प्रकार म्हणजे काय? विकारी व अविकारी शब्द
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
काळ म्हणजे काय?
क्रियापदाच्या रूपावरून क्रिया केव्हा घडली, घडत आहे किंवा घडणार आहे, हे समजते. क्रियेच्या या वेळेलाच काळ म्हणतात. उदाहरण: ‘मी पुस्तक वाचले.’ हे भूतकाळाचे वाक्य आहे.
काळाचे किती प्रकार आहेत?
काळाचे तीन मुख्य प्रकार आहेत — भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ. प्रत्येक काळाचे पुन्हा चार उपप्रकार पडतात — साधा, चालू, पूर्ण आणि रीति.
भूतकाळ म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात क्रिया केव्हाच घडून गेली आहे, असे समजते, त्याला भूतकाळ म्हणतात. उदाहरण: राम शाळेत गेला. यात ‘गेला’, ‘केले’, ‘होता’ अशी क्रियापदाची रूपे येतात.
वर्तमानकाळ म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात क्रिया आत्ता घडत आहे किंवा नेहमी घडते, असे समजते, त्याला वर्तमानकाळ म्हणतात. उदाहरण: राम शाळेत जातो. यात ‘जातो’, ‘करतो’, ‘आहे’ अशी रूपे येतात.
भविष्यकाळ म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात क्रिया पुढे घडणार आहे, असे समजते, त्याला भविष्यकाळ म्हणतात. उदाहरण: राम शाळेत जाईल. यात ‘जाईल’, ‘करेल’, ‘देईन’ अशी रूपे येतात.
रीतिभूतकाळ म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात क्रिया भूतकाळात नेहमी घडत असे, असे समजते, त्याला रीतिभूतकाळ म्हणतात. उदाहरण: आजी रोज गोष्ट सांगत असे. यात ‘असे’ असलेली क्रियापदाची रूपे येतात.













Leave a Comment
You must be logged in to post a comment.