MPSC असो, पोलीस भरती असो की तलाठी परीक्षा – मराठी व्याकरणाच्या पेपरमध्ये शब्दयोगी अव्यय (Shabd Yogi Avyay in Marathi) या घटकावर दरवर्षी किमान एक-दोन प्रश्न हमखास विचारले जातात. “खालीलपैकी शब्दयोगी अव्यय ओळखा” हा प्रश्न पाहून अनेक विद्यार्थी गोंधळतात, कारण शब्दयोगी अव्यय आणि क्रियाविशेषण यांच्यातील सीमारेषा बारीक आहे. आज आपण ही संकल्पना मुळापासून समजून घेऊ.
शब्दयोगी अव्ययाची व्याख्या | Shabd Yogi Avyay Definition in Marathi
‘शब्दयोगी’ या संज्ञेतच त्याचा अर्थ दडलेला आहे – शब्दाला योग (जोड) देणारा तो शब्दयोगी. आणि ‘अव्यय’ म्हणजे ज्याचा व्यय होत नाही, म्हणजेच जो बदलत नाही असा शब्द. लिंग बदलले, वचन बदलले तरी शब्दयोगी अव्यय जसाच्या तसा राहतो.
एक साधे उदाहरण पाहा – “मुले झाडाखाली बसली.” या वाक्यात ‘खाली’ हा शब्द ‘झाड’ या नामाला जोडून आला आहे आणि झाड व मुले यांच्यातील स्थलसंबंध दाखवतो आहे. म्हणून ‘खाली’ हे येथे शब्दयोगी अव्यय.
शब्दयोगी अव्यय कसे ओळखावे?
शब्दयोगी अव्ययाची तीन ठळक वैशिष्ट्ये लक्षात ठेवा:
माझ्या अनुभवानुसार, “सामान्यरूप झाले आहे का?” हा एकच प्रश्न स्वतःला विचारला तरी ८०% प्रश्न परीक्षेत बरोबर सुटतात.
शब्दयोगी अव्ययाचे प्रकार
अर्थानुसार शब्दयोगी अव्ययांचे अनेक प्रकार पडतात. परीक्षेच्या दृष्टीने खालील प्रकार व त्यांची उदाहरणे पाठ असणे आवश्यक आहे.
१. कालवाचक शब्दयोगी अव्यय
वेळेचा, काळाचा संबंध दाखवणारे शब्द. उदा. पूर्वी, आधी, नंतर, पर्यंत, आत.
२. स्थलवाचक शब्दयोगी अव्यय
स्थळाचा, जागेचा संबंध दाखवणारे शब्द. उदा. आत, बाहेर, मागे, पुढे, वर, खाली, जवळ, समोर, मध्ये, अलीकडे, पलीकडे.
३. करणवाचक शब्दयोगी अव्यय
साधनाचा संबंध दाखवणारे शब्द. उदा. मुळे, योगे, करून, द्वारा, कडून, हाती.
४. हेतुवाचक शब्दयोगी अव्यय
हेतू किंवा प्रयोजन दाखवणारे शब्द. उदा. साठी, करिता, कारणे, अर्थी, प्रीत्यर्थ, निमित्त, स्तव.
५. व्यतिरेकवाचक शब्दयोगी अव्यय
वगळण्याचा, अभावाचा अर्थ दाखवणारे शब्द. उदा. शिवाय, खेरीज, विना, वाचून, व्यतिरिक्त.
६. तुलनावाचक शब्दयोगी अव्यय
दोन गोष्टींची तुलना दाखवणारे शब्द. उदा. पेक्षा, परीस, मध्ये.
७. योग्यतावाचक शब्दयोगी अव्यय
साम्य, योग्यता दाखवणारे शब्द. उदा. सम, सारखा, प्रमाणे, सदृश, जोगा, बरहुकूम.
८. संग्रहवाचक शब्दयोगी अव्यय
समावेश दाखवणारे शब्द. उदा. सुद्धा, देखील, ही, पण, बरीक.
९. साहचर्यवाचक शब्दयोगी अव्यय
सोबत असण्याचा अर्थ दाखवणारे शब्द. उदा. बरोबर, सह, सकट, सहित, संगे, समवेत, निशी.
१०. इतर महत्त्वाचे प्रकार
| प्रकार | शब्द | उदाहरण |
|---|---|---|
| कैवल्यवाचक | च, मात्र, फक्त, केवळ | देवाच आता तारणहार आहे. |
| संबंधवाचक | विषयी, संबंधी, विशी | पर्यावरणाविषयी जनजागृती झाली. |
| भागवाचक | पैकी, पोटी, आतून | दहापैकी आठ प्रश्न सोपे होते. |
| विनिमयवाचक | बद्दल, ऐवजी, जागी, बदली | चहाऐवजी त्याने दूध घेतले. |
| दिक्वाचक | कडे, प्रत, प्रति, लागी | मुले शाळेकडे निघाली. |
| विरोधवाचक | विरुद्ध, उलट, उलटे | अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवा. |
| परिमाणवाचक | भर | दिवसभर काम चालू होते. |
शब्दयोगी अव्ययाची १५+ उदाहरण वाक्ये
खालील वाक्यांत शब्दयोगी अव्यय ठळक केले आहे. प्रत्येक वाक्य मोठ्याने वाचा – सामान्यरूपाची सवय आपोआप लागेल.
शब्दयोगी अव्यय व क्रियाविशेषण अव्यय – फरक
हा फरक परीक्षेत हमखास विचारला जातो. गंमत अशी की तोच शब्द कधी शब्दयोगी असतो, तर कधी क्रियाविशेषण! ठरते ते त्याच्या वाक्यातील वापरावरून.
| मुद्दा | शब्दयोगी अव्यय | क्रियाविशेषण अव्यय |
|---|---|---|
| कोणाशी संबंध? | नामाला/सर्वनामाला जोडून येते | क्रियापदाबद्दल माहिती देते |
| स्थान | नामाच्या पाठीमागे चिकटून | वाक्यात स्वतंत्रपणे उभे |
| सामान्यरूप | आधीच्या नामाचे सामान्यरूप होते | सामान्यरूप होत नाही |
| उदाहरण | मुले झाडामागे लपली. | तो मागे राहिला. |
| उदाहरण | घराबाहेर रांगोळी काढली. | ती बाहेर गेली. |
लक्षात घ्या – ‘मागे’, ‘पुढे’, ‘बाहेर’, ‘खाली’, ‘वर’ हे शब्द दोन्ही भूमिका बजावू शकतात. नामाला चिकटले की शब्दयोगी; एकटे उभे राहून क्रियापदाची माहिती दिली की क्रियाविशेषण. क्रियापदाविषयी सविस्तर जाणून घेण्यासाठी क्रियापद व त्याचे प्रकार हा लेख अवश्य वाचा.
ओळखण्याच्या सोप्या युक्त्या
परीक्षेतील महत्त्व – MPSC व पोलीस भरतीचा दृष्टिकोन
मराठी व्याकरणात शब्दांच्या आठ जाती मानल्या जातात; त्यांपैकी अव्ययांच्या चार जाती (क्रियाविशेषण, शब्दयोगी, उभयान्वयी, केवलप्रयोगी) हा भरती परीक्षांचा आवडता विषय. संपूर्ण व्याकरणाचा आढावा एकाच ठिकाणी हवा असल्यास मराठी व्याकरण – संपूर्ण मार्गदर्शक जरूर पाहा.
मागील प्रश्नपत्रिकांतील नमुना प्रश्न पाहा:
उत्तर: जवळ (विहिरी + जवळ – ‘विहीर’ या नामाचे सामान्यरूप होऊन ‘जवळ’ जोडले आहे.)
उत्तर: योग्यतावाचक शब्दयोगी अव्यय
उत्तर: (ब) करिता
दोन वाक्ये जोडणाऱ्या अव्ययांची म्हणजे उभयान्वयी अव्ययाची तुलना शब्दयोगीशी करणारे प्रश्नही अलीकडे विचारले जातात, त्यामुळे दोन्ही घटक एकत्र अभ्यासणे फायद्याचे ठरते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
शब्दयोगी अव्यय म्हणजे काय?
जो अविकारी शब्द नाम किंवा सर्वनामाला जोडून येतो आणि त्याचा वाक्यातील इतर शब्दांशी संबंध दाखवतो, त्याला शब्दयोगी अव्यय म्हणतात. उदा. झाडाखाली, देवासाठी, गावापासून.
शब्दयोगी अव्ययाचे किती प्रकार आहेत?
अर्थानुसार कालवाचक, स्थलवाचक, करणवाचक, हेतुवाचक, व्यतिरेकवाचक, तुलनावाचक, योग्यतावाचक, संग्रहवाचक, साहचर्यवाचक, कैवल्यवाचक, संबंधवाचक, भागवाचक, विनिमयवाचक, दिक्वाचक, विरोधवाचक असे प्रमुख प्रकार मानले जातात.
शब्दयोगी अव्यय आणि क्रियाविशेषण यात काय फरक आहे?
शब्दयोगी अव्यय नामाला जोडून येते व नामाचे सामान्यरूप होते (झाडामागे); क्रियाविशेषण स्वतंत्र राहून क्रियापदाबद्दल माहिती देते (तो मागे राहिला).
‘साठी’ हे कोणत्या प्रकारचे अव्यय आहे?
‘साठी’ हे हेतुवाचक शब्दयोगी अव्यय आहे. उदा. देशासाठी, मुलांसाठी. ते नेहमी हेतू किंवा प्रयोजन दर्शवते.
शब्दयोगी अव्यय लागल्यावर नामाचे काय होते?
शब्दयोगी अव्यय जोडण्यापूर्वी नामाचे सामान्यरूप होते. उदा. घर → घरासमोर, झाड → झाडाखाली, विहीर → विहिरीजवळ.
MPSC परीक्षेत शब्दयोगी अव्ययावर प्रश्न येतात का?
होय. MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, ZP भरती अशा जवळपास सर्व स्पर्धा परीक्षांत शब्दयोगी अव्यय ओळखणे किंवा त्याचा प्रकार विचारणे असे प्रश्न नियमित येतात.
निष्कर्ष
शब्दयोगी अव्यय हा विषय दिसतो तितका अवघड नाही. “नामाला जोड + सामान्यरूप + अविकारी” ही त्रिसूत्री पक्की केली की कोणतेही वाक्य दिले तरी अव्यय अचूक ओळखता येते. वर दिलेली १६ उदाहरणे स्वतः लिहून काढा आणि प्रत्येकात प्रकार ओळखण्याचा सराव करा. सराव हाच व्याकरणाचा खरा गुरु!
Leave a Comment
You must be logged in to post a comment.