MPSC असो, पोलीस भरती असो की तलाठी परीक्षा — मराठी व्याकरणावर (Marathi Grammar) दरवर्षी किमान १० ते १५ प्रश्न हमखास विचारले जातात. आणि गंमत म्हणजे, हेच गुण अनेक उमेदवारांची निवड ठरवतात किंवा बिघडवतात. माझ्या अनुभवानुसार, ज्या विद्यार्थ्याचे व्याकरण पक्के असते, तो मराठीच्या पेपरमध्ये इतरांपेक्षा सहज ८-१० गुण पुढे जातो. या लेखात आपण मराठी व्याकरणाचे सर्व घटक — वर्णमाला ते विरामचिन्हे — एकाच ठिकाणी, सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत. प्रत्येक घटकाचा सविस्तर स्वतंत्र लेखही येथे जोडलेला आहे.

मराठी व्याकरण म्हणजे काय?

सोपे उदाहरण घेऊ. “मी शाळेत जातो” हे वाक्य बरोबर वाटते, पण “मी शाळेत जाते” हे वाक्य मुलाने म्हटले तर चुकीचे ठरते. का? कारण लिंगानुसार क्रियापदाचे रूप बदलते — हा नियम आपल्याला व्याकरणच शिकवते. भाषा आधी जन्मते आणि व्याकरण नंतर तिचे नियम शोधून काढते, हे लक्षात ठेवा.

अभ्यासाच्या दृष्टीने मराठी व्याकरणाची विभागणी तीन पातळ्यांवर होते — वर्णविचार (वर्णमाला, संधी), शब्दविचार (शब्दांच्या जाती, लिंग, वचन, विभक्ती, समास) आणि वाक्यविचार (वाक्याचे प्रकार, प्रयोग, विरामचिन्हे). आता या क्रमानेच प्रत्येक घटक पाहू.

१. वर्णमाला व मुळाक्षरे

व्याकरणाचा पाया म्हणजे वर्ण. आपल्या तोंडावाटे निघणाऱ्या मूलध्वनीला ‘वर्ण’ म्हणतात आणि अशा वर्णांच्या क्रमबद्ध मालिकेला वर्णमाला. मराठी वर्णमालेत स्वर (अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, लृ, ए, ऐ, ओ, औ — एकूण १२), स्वरादी (अं, अः — २) आणि व्यंजने (क् ते ळ् — ३४) असे मिळून एकूण ४८ वर्ण मानले जातात. ‘क्ष’ आणि ‘ज्ञ’ ही संयुक्त व्यंजने आहेत.

स्वरांचे ऱ्हस्व-दीर्घ भेद (इ-ई, उ-ऊ) परीक्षेत शुद्धलेखनाच्या प्रश्नांत नेहमी वापरले जातात. व्यंजनांचे कंठ्य, तालव्य, मूर्धन्य, दन्त्य, ओष्ठ्य असे उच्चारस्थानानुसार गट पडतात — हा प्रश्नही MPSC मध्ये विचारला गेला आहे. याशिवाय ‘ङ, ञ, ण, न, म’ ही पाच अनुनासिके आणि प्रत्येक वर्गातील दुसऱ्या-चौथ्या स्थानची महाप्राण व्यंजने (ख, घ, छ, झ…) हे उपघटकही लक्षात ठेवा.

दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र येऊन तयार होणाऱ्या वर्णाला जोडाक्षर म्हणतात — विद्या, शस्त्र, पुस्तक. ‘खालील शब्दांतील जोडाक्षर ओळखा’ असा प्रश्न पोलीस भरतीत अनेकदा आलेला आहे.

२. संधी

दोन शब्द किंवा वर्ण एकमेकांशेजारी आले की त्यांच्या उच्चारात जो सोयीस्कर बदल होतो, त्याला संधी म्हणतात. उदा. सूर्य + अस्त = सूर्यास्त, विद्या + अर्थी = विद्यार्थी, सत् + जन = सज्जन, मनः + रथ = मनोरथ.

संधीचे तीन मुख्य प्रकार आहेत —

• स्वरसंधी — स्वर + स्वर (देव + आलय = देवालय)
• व्यंजनसंधी — व्यंजनाशी संबंधित बदल (वाक् + मय = वाङ्मय)
• विसर्गसंधी — विसर्गाशी संबंधित बदल (दुः + जन = दुर्जन)

‘संधी सोडवा’ किंवा ‘संधी करा’ या स्वरूपाचा किमान एक प्रश्न भरती परीक्षांमध्ये ठरलेला असतो. सरावासाठी ही काही नेहमीची उदाहरणे पाहा — ईश्वर + इच्छा = ईश्वरेच्छा, महा + ईश = महेश, गण + ईश = गणेश, चंद्र + उदय = चंद्रोदय, निः + रोगी = निरोगी. एक युक्ती सांगतो: संधी सोडवताना जोडशब्दाच्या मध्यभागी असलेला बदललेला वर्ण शोधा; तिथेच दोन शब्दांची सीमा असते.

३. शब्दांच्या आठ जाती

हा मराठी व्याकरणाचा गाभा आहे. वाक्यातील प्रत्येक शब्द कोणत्या ना कोणत्या जातीचा असतो. जे शब्द लिंग, वचन, विभक्तीनुसार बदलतात ते विकारी आणि जे कधीही बदलत नाहीत ते अविकारी (अव्यय).

३.१ नाम

प्रत्यक्ष किंवा काल्पनिक वस्तू, व्यक्ती, स्थळ वा गुणधर्म यांच्या नावाला नाम म्हणतात. नामाचे सामान्यनाम (मुलगा, नदी), विशेषनाम (शिवाजी, गंगा) आणि भाववाचक नाम (धैर्य, गोडवा) असे तीन प्रकार पडतात. लक्षात ठेवण्याची खूण अशी — सामान्यनाम संपूर्ण जातीला लागू होते, विशेषनाम एकाच व्यक्तीचे/वस्तूचे खास नाव असते, तर भाववाचक नाम डोळ्यांनी न दिसणाऱ्या गुणाचे वा भावनेचे नाव असते. नाम व नामाचे प्रकार या लेखात प्रत्येक प्रकार वीसहून अधिक उदाहरणांसह दिला आहे.

३.२ सर्वनाम

नामाची पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी नामाऐवजी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दाला सर्वनाम म्हणतात. मराठीत मूळ सर्वनामे नऊ आहेत — मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण, स्वतः — आणि त्यांचे पुरुषवाचक, दर्शक, संबंधी, प्रश्नार्थक, सामान्य व आत्मवाचक असे सहा प्रकार पडतात. सविस्तर वाचा — सर्वनाम व त्याचे प्रकार.

३.३ विशेषण

नामाबद्दल विशेष माहिती सांगणारा शब्द म्हणजे विशेषण. ‘उंच डोंगर’ मधील ‘उंच’ हे विशेषण. गुणवाचक, संख्यावाचक व सार्वनामिक हे त्याचे प्रमुख प्रकार. उपप्रकारांसह संपूर्ण माहितीसाठी — विशेषण व विशेषणाचे प्रकार.

३.४ क्रियापद

वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला क्रियापद म्हणतात. ‘मुले क्रिकेट खेळतात’ मधील ‘खेळतात’ हे क्रियापद. क्रियापदातील प्रत्ययरहित मूळ रूपाला ‘धातू’ म्हणतात — ‘खेळ’, ‘लिही’, ‘जा’. ज्या क्रियापदाला कर्म लागते ते सकर्मक (राम आंबा खातो) आणि ज्याला कर्म लागत नाही ते अकर्मक (राम झोपतो). संयुक्त, सहाय्यक, प्रयोजक अशा पुढच्या प्रकारांसाठी क्रियापद व क्रियापदाचे प्रकार हा लेख वाचा.

३.५ क्रियाविशेषण अव्यय

क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती सांगणारा अविकारी शब्द. ‘ती हळू चालते’ मध्ये ‘हळू’ हे क्रियाविशेषण. कालवाचक (आज, उद्या), स्थलवाचक (इथे, तिथे), रीतिवाचक (हळू, पटकन) व परिमाणवाचक (खूप, थोडे) असे त्याचे प्रकार पडतात.

३.६ शब्दयोगी अव्यय

नामाला किंवा सर्वनामाला जोडून येणारा व त्याचा वाक्यातील इतर शब्दांशी संबंध दाखवणारा शब्द. उदा. टेबलावर, गावापर्यंत, देवासमोर. सर्व प्रकारांसाठी — शब्दयोगी अव्यय.

३.७ उभयान्वयी अव्यय

दोन शब्द किंवा दोन वाक्ये जोडणारा शब्द. ‘राम आणि श्याम’, ‘अभ्यास कर, नाहीतर नापास होशील’. प्रधानत्वसूचक व गौणत्वसूचक प्रकारांच्या उपप्रकारांसह वाचा — उभयान्वयी अव्यय.

३.८ केवलप्रयोगी अव्यय

मनातील भावना — आनंद, दुःख, आश्चर्य — उत्स्फूर्तपणे व्यक्त करणारा शब्द. ‘शाबास! छान खेळलास.’ ‘अरेरे! फार वाईट झाले.’ या शब्दांपुढे नेहमी उद्गारचिन्ह येते, हे लक्षात ठेवा.

४. काळ व त्याचे प्रकार

क्रियापदावरून क्रिया केव्हा घडली याचा जो बोध होतो, त्याला काळ म्हणतात. मुख्य काळ तीन — वर्तमानकाळ (मी जेवतो), भूतकाळ (मी जेवलो), भविष्यकाळ (मी जेवेन). प्रत्येक काळाचे साधा, अपूर्ण (चालू), पूर्ण आणि रीती असे चार उपप्रकार पडतात; म्हणजे एकूण १२ उपप्रकार. ‘काळ ओळखा’ आणि ‘काळ बदला’ हे दोन्ही प्रश्न परीक्षेत हमखास असतात.

५. लिंग, वचन व विभक्ती

हे तीन घटक नामाच्या रूपाशी जोडलेले आहेत, म्हणून एकत्र अभ्यासणे सोयीचे ठरते.

लिंग: मराठीत पुल्लिंग (घोडा), स्त्रीलिंग (घोडी) आणि नपुंसकलिंग (घोडे) अशी तीन लिंगे आहेत. संस्कृत किंवा हिंदीच्या तुलनेत मराठीत नपुंसकलिंग हे स्वतंत्र लिंग आहे, हे वैशिष्ट्य लक्षात ठेवा. निर्जीव वस्तूंचे लिंग हा हुकमी परीक्षा-प्रश्न — ‘सूर्य’ पुल्लिंगी, ‘खिडकी’ स्त्रीलिंगी, ‘पुस्तक’ नपुंसकलिंगी. अशा शब्दांचे लिंग तर्काने नव्हे, तर वापराने ठरते; म्हणून वाचनाला पर्याय नाही.

वचन: संख्येचा बोध करून देणारा बदल. एकवचन (माळा) आणि अनेकवचन (माळ्या). ‘वचन बदला’ प्रकारचे १००+ शब्द एकत्र हवे असतील तर वचन बदला – १००+ शब्द व नियम हा लेख जरूर वाचा.

विभक्ती: नामाचा वाक्यातील क्रियापदाशी किंवा इतर शब्दांशी असलेला संबंध दाखवण्यासाठी नामाला जी प्रत्यय लागतात, त्या व्यवस्थेला विभक्ती म्हणतात. मराठीत प्रथमा ते सप्तमी व संबोधन अशा आठ विभक्ती आहेत.

विभक्तीचे प्रत्यय लावण्यापूर्वी नामाच्या मूळ रूपात जो बदल होतो, त्याला सामान्यरूप म्हणतात — ‘घोडा’चे ‘घोड्या’ (घोड्याला), ‘फूल’चे ‘फुला’ (फुलाने). शुद्धलेखनाच्या दृष्टीने हा छोटा नियम फार उपयोगी पडतो.

प्रयोग – कर्तरी, कर्मणी, भावे

वाक्यातील क्रियापदाचे रूप कर्त्याप्रमाणे, कर्माप्रमाणे की दोघांपैकी कोणाप्रमाणेच बदलत नाही, यावरून प्रयोगाचे तीन प्रकार पडतात —

• कर्तरी प्रयोग — क्रियापद कर्त्याप्रमाणे बदलते: तो निबंध लिहितो. / ती निबंध लिहिते.
• कर्मणी प्रयोग — क्रियापद कर्माप्रमाणे बदलते: त्याने निबंध लिहिला. / त्याने कविता लिहिली.
• भावे प्रयोग — क्रियापद कोणाप्रमाणेच बदलत नाही, ते नेहमी तृतीयपुरुषी नपुंसकलिंगी एकवचनी राहते: त्याने गुरुजींना विचारले. / मुलांनी शांत बसावे.

MPSC च्या प्रश्नपत्रिकेत ‘खालील वाक्याचा प्रयोग ओळखा’ हा प्रश्न जवळपास दरवर्षी असतो. युक्ती एकच — कर्ता बदलून पाहा; क्रियापद बदलले तर कर्तरी, नाहीतर कर्म बदलून पाहा.

६. समास

दोन किंवा अधिक शब्दांचा संक्षेप होऊन जो एक जोडशब्द तयार होतो, त्याला सामासिक शब्द आणि त्या प्रक्रियेला समास म्हणतात. उदा. वनभोजन = वनातील भोजन. समासाचे चार मुख्य प्रकार — अव्ययीभाव (आजन्म), तत्पुरुष (राजवाडा), द्वंद्व (आईवडील) आणि बहुव्रीही (नीलकंठ). समासाचा विग्रह करून प्रकार ओळखणे हा प्रश्न MPSC पासून पोलीस भरतीपर्यंत सगळीकडे विचारला जातो. सविस्तर — समास व समासाचे प्रकार.

७. अलंकार

जसे दागिने घातल्यावर व्यक्तीचे सौंदर्य वाढते, तसे भाषेला ज्या गुणधर्मांमुळे शोभा येते, त्यांना अलंकार म्हणतात. अलंकाराचे दोन गट —

• शब्दालंकार — शब्दांच्या नादमाधुर्यावर आधारित: अनुप्रास, यमक, श्लेष
• अर्थालंकार — अर्थातील चमत्कृतीवर आधारित: उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, अनन्वय, अपन्हुती इ.

‘सागरासारखा गंभीर’ म्हटले की उपमा, ‘जणू सागरच’ म्हटले की उत्प्रेक्षा — हा सूक्ष्म फरक ओळखण्यावरच बहुतेक प्रश्न बेतलेले असतात. अलंकार ओळखताना आधी वाचक शब्द शोधा: ‘सम, सारखा, प्रमाणे, परी’ दिसले की उपमा; ‘जणू, जणूकाही, गमे, भासे’ दिसले की उत्प्रेक्षा; उपमेय हेच उपमान असल्याचे थेट विधान (मुखचंद्र, चरणकमल) असले की रूपक. एकाच शब्दाचे दोन अर्थ चमकले की श्लेष. सर्व अलंकारांच्या आढाव्यासाठी — अलंकार व अलंकाराचे प्रकार.

८. वाक्य व वाक्याचे प्रकार

पूर्ण अर्थ व्यक्त करणाऱ्या शब्दसमूहाला वाक्य म्हणतात. वाक्यांचे वर्गीकरण दोन निकषांवर होते —

अर्थावरून: विधानार्थी (पाऊस पडतो आहे.), प्रश्नार्थी (पाऊस पडतो आहे का?), उद्गारार्थी (किती छान पाऊस!), आज्ञार्थी (छत्री घेऊन जा.) — शिवाय होकारार्थी व नकारार्थी हा भेद वेगळा.

रचनेवरून: केवल वाक्य, मिश्र वाक्य आणि संयुक्त वाक्य. ‘वाक्य रूपांतर’ हा उपघटकही याच भागात येतो.

९. विरामचिन्हे

बोलताना आपण जिथे थांबतो किंवा स्वर बदलतो, ते लेखनात दाखवण्यासाठी विरामचिन्हे वापरली जातात. पूर्णविराम (.), स्वल्पविराम (,), अर्धविराम (;), प्रश्नचिन्ह (?), उद्गारचिन्ह (!), अवतरणचिन्हे (‘ ‘ / ” “), संयोगचिन्ह (-) ही प्रमुख चिन्हे. एका चिन्हाच्या जागी दुसरे चिन्ह टाकले की वाक्याचा अर्थच बदलतो — म्हणूनच परीक्षेत ‘योग्य विरामचिन्ह ओळखा’ हा प्रश्न येतो. प्रत्येक चिन्हाची व्याख्या व उदाहरणे — विरामचिन्हे व त्यांचे प्रकार.

१०. शब्दसंपत्ती – समानार्थी, विरुद्धार्थी, म्हणी व वाक्प्रचार

व्याकरणाच्या नियमांइतकाच शब्दसंग्रहही महत्त्वाचा. भरती परीक्षांच्या मराठी विभागात या उपघटकांवर मिळून ४-६ प्रश्न असतात —

• समानार्थी शब्द — सूर्य = रवी, भास्कर, दिनकर
• विरुद्धार्थी शब्द — उदय × अस्त, स्वदेश × परदेश
• शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द — ‘दररोज प्रसिद्ध होणारे’ = दैनिक
• म्हणी व त्यांचे अर्थ — ‘अति तेथे माती’

रोज दहा नवे शब्द व दोन म्हणी पाठ करण्याची सवय लावा; तीन महिन्यांत फरक स्पष्ट दिसेल. म्हणी आणि वाक्प्रचार यांतील फरकही समजून घ्या — म्हण हे स्वतःत पूर्ण अर्थ असलेले स्वतंत्र वाक्य असते (‘थेंबे थेंबे तळे साचे’), तर वाक्प्रचार हा वाक्यात वापरावा लागणारा अपूर्ण शब्दसमूह असतो (‘कंबर कसणे’, ‘डोळे उघडणे’). परीक्षेत ‘खालीलपैकी म्हण कोणती?’ असा फरक विचारणारा प्रश्नही येऊन गेला आहे.

११. उपयोजित लेखन

शालेय व बोर्ड परीक्षांमध्ये व्याकरणासोबत उपयोजित लेखनालाही भरपूर गुण असतात. मराठी पत्रलेखन (नवीन फॉरमॅट) आणि बातमी लेखन हे दोन्ही घटक नमुन्यांसह स्वतंत्र लेखांत दिले आहेत. व्याकरण पक्के असले की या लेखनातही शुद्धतेचे गुण आपोआप मिळतात.

मराठी व्याकरण चार्ट – एका दृष्टिक्षेपात

उजळणीच्या वेळी संपूर्ण व्याकरण एका नजरेत दिसावे, यासाठी हा संक्षिप्त चार्ट (marathi grammar chart) कायम जवळ ठेवा —

१२. MPSC / पोलीस भरतीसाठी अभ्यास योजना

अनेक विद्यार्थी विचारतात — “सर, व्याकरण नेमके कुठून आणि किती दिवसांत करू?” उत्तर सोपे आहे: क्रम पाळा आणि सातत्य ठेवा. वर्णमाला-संधीपासून सुरुवात करून वाक्यविचारापर्यंत जाणे हा नैसर्गिक क्रम — कारण प्रत्येक पुढचा घटक मागच्या घटकावर उभा असतो. खाली सहा आठवड्यांची सोपी योजना देतो. रोज फक्त एक तास पुरतो.

१३. परीक्षेत प्रश्न कसे येतात?

मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका पाहिल्या की एक नमुना स्पष्ट दिसतो. काही प्रातिनिधिक प्रश्न पाहा —

• ‘सज्जन’ या शब्दाची संधी सोडवा. → सत् + जन (व्यंजनसंधी)
• ‘मुलांनो, रांगेत उभे राहा’ — या वाक्यातील विभक्ती ओळखा. → संबोधन
• ‘तो जणू दुसरा भीमच!’ — अलंकार ओळखा. → उत्प्रेक्षा
• ‘आईवडील’ या सामासिक शब्दाचा समास कोणता? → द्वंद्व
• ‘मी निबंध लिहीत आहे’ — काळ ओळखा. → अपूर्ण वर्तमानकाळ

आणखी काही नमुने पाहा —

• ‘त्याने गुरुजींना नमस्कार केला’ — प्रयोग ओळखा. → भावे प्रयोग
• ‘पुस्तक’ या शब्दाचे अनेकवचन काय? → पुस्तके
• ‘जो अभ्यास करील, तो पास होईल’ — रचनेवरून वाक्याचा प्रकार? → मिश्र वाक्य
• ‘गणेश’ या शब्दाची संधी सोडवा. → गण + ईश (स्वरसंधी)
• ‘अति तेथे माती’ या म्हणीचा अर्थ? → कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक वाईटच

लक्षात घ्या — प्रश्न कधीही थेट व्याख्या विचारत नाहीत; उदाहरण देऊन प्रकार ओळखायला लावतात. म्हणून प्रत्येक घटकाची व्याख्या पाठ करण्यापेक्षा किमान पाच उदाहरणे स्वतः सोडवून पाहा. वर दिलेल्या प्रत्येक घटकाच्या सविस्तर लेखात अशी भरपूर सोडवलेली उदाहरणे मिळतील.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

मराठी व्याकरणात एकूण किती मुख्य घटक आहेत?

ढोबळमानाने बारा-तेरा मुख्य घटक — वर्णमाला, संधी, शब्दांच्या आठ जाती, काळ, लिंग-वचन-विभक्ती, प्रयोग, समास, अलंकार, वाक्याचे प्रकार, विरामचिन्हे, शब्दसंपत्ती आणि उपयोजित लेखन. या लेखात प्रत्येकाचा आढावा व सविस्तर लेखाची लिंक दिली आहे.

शब्दांच्या जाती किती व कोणत्या?

आठ — नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद (विकारी) आणि क्रियाविशेषण, शब्दयोगी, उभयान्वयी, केवलप्रयोगी अव्यये (अविकारी).

MPSC व पोलीस भरतीसाठी व्याकरणाची तयारी कशी करावी?

आधी शब्दांच्या जाती व काळ पक्के करा, मग समास-अलंकार-संधी हा त्रिकूट, आणि शेवटी शब्दसंपत्ती (समानार्थी, विरुद्धार्थी, म्हणी). रोज १५ प्रश्न सोडवा — मागील प्रश्नपत्रिकांतील प्रश्न पुन्हा-पुन्हा विचारले जातात.

व्याकरणासाठी कोणते संदर्भ पुस्तक वापरावे?

मो. रा. वाळिंबे यांचे ‘सुगम मराठी व्याकरण’ हे सर्वमान्य संदर्भ पुस्तक आहे. सोबत या साईटवरील घटकनिहाय लेख उजळणीसाठी वापरा.

विकारी व अविकारी शब्द म्हणजे काय?

लिंग, वचन, विभक्तीनुसार ज्यांचे रूप बदलते ते विकारी (नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद); ज्यांचे रूप कधीही बदलत नाही ते अविकारी (चारही अव्यये).

निष्कर्ष

मराठी व्याकरण हा गुणांची हमी देणारा विषय आहे — अभ्यासक्रम मर्यादित, प्रश्न ठरलेले आणि उत्तरे निश्चित. या मार्गदर्शकातील एक-एक घटक घेऊन त्याचा सविस्तर लेख वाचा, उदाहरणे सोडवा आणि आठवड्याला एक उजळणी ठेवा. यश निश्चित आहे. शुभेच्छा!