“तो अभ्यासू आहे आणि प्रामाणिकही आहे” – या वाक्यात ‘आणि’ नसते तर काय झाले असते? दोन तुटक वाक्ये! दोन शब्दांना किंवा दोन वाक्यांना जोडणारा हा छोटासा दुवा म्हणजेच उभयान्वयी अव्यय (Ubhayanvayi Avyay). स्पर्धा परीक्षेच्या मराठी व्याकरणात या घटकावरील प्रश्न ठरलेले असतात, आणि विशेषतः ‘प्रधानत्वसूचक की गौणत्वसूचक?’ हा उपप्रकार ओळखण्याचा प्रश्न अनेकांना अडवतो. चला, आज हा विषय पूर्ण निकालात काढू.
थोडक्यात उत्तर: दोन शब्द किंवा दोन वाक्ये जोडण्याचे काम करणाऱ्या अविकारी शब्दाला उभयान्वयी अव्यय म्हणतात. ‘उभय’ म्हणजे दोन्ही आणि ‘अन्वय’ म्हणजे संबंध – दोन्ही बाजूंचा संबंध जोडणारा शब्द. उदा. आणि, व, किंवा, परंतु, म्हणून, कारण, जर–तर.
उभयान्वयी अव्यय म्हणजे काय?
दोन किंवा अधिक शब्द अथवा दोन किंवा अधिक वाक्ये यांना जोडणाऱ्या अविकारी शब्दाला उभयान्वयी अव्यय असे म्हणतात. इंग्रजी व्याकरणातील Conjunction ला हा मराठी प्रतिशब्द आहे.
दोन उदाहरणे लगेच पाहू:
राम आणि श्याम बाजारात गेले. → येथे ‘आणि’ ने दोन शब्द जोडले.
पाऊस पडला, म्हणून हवेत गारवा आला. → येथे ‘म्हणून’ ने दोन वाक्ये जोडली.
जोडलेली दोन वाक्ये समान दर्जाची आहेत की एक मुख्य व दुसरे गौण आहे, यावरून उभयान्वयी अव्ययांचे दोन मुख्य वर्ग पडतात. हीच या प्रकरणाची गुरुकिल्ली आहे.
प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय | Ubhayanvayi Avyay Examples
जेव्हा उभयान्वयी अव्यय समान दर्जाची दोन स्वतंत्र वाक्ये जोडते, तेव्हा त्याला प्रधानत्वसूचक (समानत्वदर्शक) उभयान्वयी अव्यय म्हणतात. अशा जोडणीतून संयुक्त वाक्य तयार होते. याचे चार उपप्रकार आहेत.
अ) समुच्चयबोधक
दोन गोष्टींचा समुच्चय म्हणजे बेरीज, जोड दाखवतात. शब्द: व, आणि, अन्, शिवाय, आणखी, न्
विजा चमकू लागल्या आणि पावसाला सुरुवात झाली.
त्याने अभ्यास केला, शिवाय मैदानी सरावही ठेवला.
ब) विकल्पबोधक
दोन गोष्टींपैकी एकीची निवड – विकल्प – दाखवतात. शब्द: अथवा, वा, किंवा, अगर, की
चहा घेणार की कॉफी घेणार?
करा किंवा मरा, अशी घोषणा १९४२ च्या आंदोलनात दिली गेली.
क) न्यूनत्वबोधक
पहिल्या विधानातील उणीव, कमीपणा किंवा विरोध दुसरे विधान दाखवते. शब्द: पण, परंतु, परी, बाकी, किंतु
तो हुशार आहे, पण आळशी आहे.
पाऊस भरपूर झाला, परंतु पेरण्या लांबल्या.
ड) परिणामबोधक
पहिल्या वाक्यातील घटनेचा परिणाम दुसरे वाक्य सांगते. शब्द: म्हणून, याकरिता, सबब, यास्तव, तेव्हा, तस्मात
त्याने कसून सराव केला, म्हणून तो भरतीत उत्तीर्ण झाला.
रस्ता खचला होता, सबब वाहतूक वळवण्यात आली.
गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय
जेव्हा जोडलेल्या दोन वाक्यांपैकी एक मुख्य व दुसरे त्यावर अवलंबून असलेले गौण वाक्य असते, तेव्हा जोडणाऱ्या अव्ययाला गौणत्वसूचक (असमानत्वदर्शक) उभयान्वयी अव्यय म्हणतात. यातून मिश्र वाक्य बनते. वाक्यरचनेचा हा भाग समजण्यासाठी वाक्याचे प्रकार हा लेखही उपयुक्त ठरेल. याचेही चार उपप्रकार आहेत.
अ) स्वरूपबोधक
मुख्य वाक्याचे स्वरूप, खुलासा गौण वाक्य करते. शब्द: म्हणजे, म्हणून, की, जे
एक ग्रॅम म्हणजे हजार मिलिग्रॅम होय.
गुरुजी म्हणाले की, उद्या चाचणी परीक्षा आहे.
ब) कारणबोधक
मुख्य विधानाचे कारण गौण वाक्य सांगते. शब्द: कारण, का, की, कारण की
तो आज शाळेत आला नाही, कारण त्याला ताप आला होता.
झाडे लावा, कारण की तीच पावसाला आमंत्रण देतात.
क) उद्देशबोधक
कृतीमागील उद्देश, हेतू दाखवतात. शब्द: म्हणून, सबब, यास्तव, कारण
चांगले गुण मिळावेत म्हणून ती पहाटे उठून अभ्यास करते.
प्रकृती सुधारावी यास्तव तो रोज योगासने करतो.
ड) संकेतबोधक
अट किंवा संकेत दाखवतात; बहुधा जोडीने येतात. शब्द: जर–तर, जरी–तरी, म्हणजे, की, तर
जर कष्ट कराल, तर फळ नक्की मिळेल.
जरी संकटे आली, तरी तो डगमगला नाही.
लक्षात ठेवा: ‘म्हणून’ हा शब्द परिणामबोधक (प्रधानत्वसूचक) आणि उद्देशबोधक (गौणत्वसूचक) अशा दोन्ही ठिकाणी येतो! आधी घडलेल्या गोष्टीचा परिणाम पुढे असेल तर परिणामबोधक; पुढे घडावी अशी इच्छा/हेतू आधी असेल तर उद्देशबोधक. परीक्षेत नेमका हाच गोंधळ घालण्यासाठी प्रश्न येतो.
सर्व प्रकारांचा एकत्रित तक्ता
| मुख्य वर्ग | उपप्रकार | प्रमुख शब्द | उदाहरण |
|---|
प्रधानत्वसूचक
(संयुक्त वाक्य) | समुच्चयबोधक | व, आणि, शिवाय, अन् | आई व बाबा फिरायला गेले. |
| विकल्पबोधक | किंवा, अथवा, वा, अगर, की | आंबा अथवा पेरू घ्या. |
| न्यूनत्वबोधक | पण, परंतु, परी, बाकी | ऊन होते, पण वारा गार होता. |
| परिणामबोधक | म्हणून, सबब, यास्तव, तेव्हा | बस चुकली, म्हणून उशीर झाला. |
गौणत्वसूचक
(मिश्र वाक्य) | स्वरूपबोधक | म्हणजे, की, जे | तप म्हणजे चिकाटीने प्रयत्न करणे. |
| कारणबोधक | कारण, का, कारण की | तो थकला, कारण तो दिवसभर चालला. |
| उद्देशबोधक | म्हणून, यास्तव, सबब | यश मिळावे म्हणून तो झटतो. |
| संकेतबोधक | जर–तर, जरी–तरी, तर | जर बी पेराल तर पीक उगवेल. |
उभयान्वयी अव्ययाची १५+ उदाहरणे
प्रत्येक वाक्यापुढे कंसात उपप्रकार दिला आहे. आधी स्वतः ओळखण्याचा प्रयत्न करा, मगच कंस वाचा.
१. सूर्य मावळला आणि पक्षी घरट्याकडे परतले. (समुच्चयबोधक)
२. तू येणार आहेस की मी एकटाच जाऊ? (विकल्पबोधक)
३. फूल दिसायला सुंदर आहे, परंतु त्याला सुगंध नाही. (न्यूनत्वबोधक)
४. धरण भरले, म्हणून दरवाजे उघडण्यात आले. (परिणामबोधक)
५. लोकशाही म्हणजे लोकांनी लोकांसाठी चालवलेले राज्य. (स्वरूपबोधक)
६. सीमा आज आनंदात आहे, कारण तिची निवड पोलीस दलात झाली. (कारणबोधक)
७. गाव स्वच्छ राहावे म्हणून ग्रामस्थांनी श्रमदान केले. (उद्देशबोधक)
८. जरी पाऊस आला, तरी सभा थांबली नाही. (संकेतबोधक)
९. आजी अन् नात अंगणात गप्पा मारत बसल्या. (समुच्चयबोधक)
१०. अर्ज ऑनलाइन भरा किंवा कार्यालयात जमा करा. (विकल्पबोधक)
११. त्याने खूप प्रयत्न केले, बाकी यश मात्र हुलकावणी देत राहिले. (न्यूनत्वबोधक)
१२. वेळेवर पेरणी झाली नाही, यास्तव उत्पादन घटले. (परिणामबोधक)
१३. वडील म्हणाले की, प्रामाणिकपणा हीच खरी संपत्ती. (स्वरूपबोधक)
१४. जर रोज दहा शब्द पाठ केले, तर महिन्यात तीनशे शब्द होतील. (संकेतबोधक)
१५. दिवे लागले, कारण की अंधार पडू लागला होता. (कारणबोधक)
१६. अभ्यास व आरोग्य या दोन्हींकडे लक्ष द्या. (समुच्चयबोधक)
लक्षात ठेवण्याच्या सोप्या ट्रिक्स
वर्गात मी विद्यार्थ्यांना नेहमी हे तीन नियम सांगतो:
ट्रिक १ – दोन वाक्ये वेगळी करून पाहा: अव्यय काढल्यावर दोन्ही तुकडे स्वतंत्रपणे अर्थपूर्ण वाटले, तर ते प्रधानत्वसूचक. एक तुकडा अधांतरी वाटला (“कारण त्याला ताप आला होता” – एकटे अपूर्ण!), तर गौणत्वसूचक.
ट्रिक २ – जोडगोळ्या पाठ करा: जर–तर, जरी–तरी या जोड्या दिसताच डोळे झाकून ‘संकेतबोधक’ लिहा. ‘कारण’ दिसले की ‘कारणबोधक’. हे थेट गुण देणारे शब्द आहेत.
ट्रिक ३ – शब्दयोगीशी गल्लत नको: उभयान्वयी अव्यय दोन वाक्ये/शब्द
जोडते, तर शब्दयोगी अव्यय नामाला
चिकटते. ‘आणि’ कधीही नामाला चिकटत नाही; ‘साठी’ कधीही दोन वाक्ये जोडत नाही. सविस्तर फरकासाठी
शब्दयोगी अव्यय हा लेख वाचा.
परीक्षाभिमुख नमुना प्रश्न
MPSC, पोलीस भरती व तलाठी परीक्षांच्या मागील प्रश्नपत्रिकांच्या धर्तीवरील प्रश्न सोडवून पाहा:
प्र.१: ‘ढग दाटले, तरी पाऊस पडला नाही’ – अधोरेखित अव्ययाचा प्रकार ओळखा.
उत्तर: संकेतबोधक (गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय)
प्र.२: खालीलपैकी विकल्पबोधक उभयान्वयी अव्यय कोणते? (अ) परंतु (ब) आणि (क) अगर (ड) सबब
उत्तर: (क) अगर
प्र.३: संयुक्त वाक्य तयार होण्यासाठी कोणत्या प्रकारचे उभयान्वयी अव्यय वापरले जाते?
उत्तर: प्रधानत्वसूचक (समानत्वदर्शक)
व्याकरणाच्या इतर घटकांची अशीच परीक्षाभिमुख तयारी करायची असेल, तर मराठी व्याकरण संपूर्ण मार्गदर्शक या पिलर लेखातून सर्व विषयांची यादी एका दृष्टिक्षेपात मिळेल.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
उभयान्वयी अव्यय म्हणजे काय?
दोन शब्द किंवा दोन वाक्ये जोडण्याचे काम करणाऱ्या अविकारी शब्दाला उभयान्वयी अव्यय म्हणतात. उदा. आणि, किंवा, परंतु, म्हणून, कारण, जर–तर.
उभयान्वयी अव्ययाचे मुख्य प्रकार किती?
मुख्य दोन प्रकार – प्रधानत्वसूचक (समानत्वदर्शक) व गौणत्वसूचक (असमानत्वदर्शक). प्रत्येकाचे चार-चार उपप्रकार मिळून एकूण आठ उपप्रकार होतात.
प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययाचे उपप्रकार कोणते?
समुच्चयबोधक (आणि, व), विकल्पबोधक (किंवा, अथवा), न्यूनत्वबोधक (पण, परंतु) व परिणामबोधक (म्हणून, सबब) हे चार उपप्रकार आहेत.
गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययाचे उपप्रकार कोणते?
स्वरूपबोधक (म्हणजे, की), कारणबोधक (कारण, कारण की), उद्देशबोधक (म्हणून, यास्तव) व संकेतबोधक (जर–तर, जरी–तरी) हे चार उपप्रकार आहेत.
‘जर–तर’ हे कोणत्या प्रकारचे अव्यय आहे?
‘जर–तर’ ही जोडी संकेतबोधक गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय आहे. ती अट किंवा संकेत दर्शवते. उदा. जर पाऊस आला, तर सहल रद्द होईल.
उभयान्वयी अव्यय व शब्दयोगी अव्यय यात फरक काय?
उभयान्वयी अव्यय दोन शब्द/वाक्ये जोडते (राम आणि श्याम), तर शब्दयोगी अव्यय नामाला जोडून त्याचा इतर शब्दांशी संबंध दाखवते (झाडाखाली).
संयुक्त वाक्य व मिश्र वाक्य कशामुळे बनते?
प्रधानत्वसूचक अव्ययाने दोन स्वतंत्र वाक्ये जोडली की संयुक्त वाक्य, तर गौणत्वसूचक अव्ययाने मुख्य व गौण वाक्य जोडले की मिश्र वाक्य तयार होते.
समारोप
उभयान्वयी अव्यय हा गुण मिळवून देणारा हुकमी विषय आहे. दोन मुख्य वर्ग, प्रत्येकाचे चार उपप्रकार आणि प्रत्येक उपप्रकाराचे दोन-दोन हुकमी शब्द – एवढी तयारी पक्की केली की या घटकावरचा कोणताही प्रश्न सुटतो. वरचा एकत्रित तक्ता एका कागदावर उतरवून अभ्यासाच्या टेबलासमोर लावा; आठवडाभरात पाठ होईल.
Leave a Comment
You must be logged in to post a comment.