‘विद्यार्थी’ हा शब्द रोज वापरतो आपण. पण तो ‘विद्या + अर्थी’ अशा दोन शब्दांच्या मिलनातून बनला आहे, हे किती जणांच्या लक्षात येते? दोन वर्ण एकमेकांत मिसळून नवे रूप धारण करतात – व्याकरणात या प्रक्रियेला संधी म्हणतात. MPSC पासून पोलीस भरतीपर्यंत “संधी सोडवा” किंवा “संधी ओळखा” हा प्रश्न ठरलेलाच; आणि त्यातही विसर्ग संधी (Visarg Sandhi) वर परीक्षकांचा विशेष जीव. या लेखात स्वरसंधी, व्यंजनसंधी आणि विसर्गसंधी – तिन्ही प्रकार सूत्रांसह, उदाहरणांसह पूर्ण करू.

संधी म्हणजे काय? – व्याख्या

उदाहरणाने पाहू. ईश्वर + इच्छा = ईश्वरेच्छा. इथे ‘ईश्वर’ मधील शेवटचा ‘अ’ आणि ‘इच्छा’ मधील पहिला ‘इ’ मिळून ‘ए’ झाला. दोन वर्ण गेले, एक नवा आला – हीच संधी. हा विषय नीट समजण्यासाठी वर्णमालेची ओळख पक्की हवी; स्वर, व्यंजन, विसर्ग या संकल्पना विसरल्या असतील तर आधी मराठी मुळाक्षरे हा लेख चाळून घ्या – पुढचे सगळे नियम मग सहज पचतील.

संधीचे तीन प्रकार – एका दृष्टिक्षेपात

आता प्रत्येक प्रकार सूत्रासह सविस्तर पाहू. सूत्र आधी वाचा, मग उदाहरणे – म्हणजे “का?” या प्रश्नाचे उत्तर आपोआप मिळत जाते.

स्वरसंधी – नियम व उदाहरणे

एकापुढे एक आलेले दोन स्वर एकत्र होऊन जो विकार घडतो, त्याला स्वरसंधी म्हणतात. स्वरसंधीचे चार मुख्य उपप्रकार आहेत.

१. दीर्घत्व संधी

२. गुण संधी (आदेश संधी)

३. वृद्धी संधी

४. यण संधी

व्यंजनसंधी – नियम व उदाहरणे

एकत्र येणाऱ्या दोन वर्णांपैकी दोन्ही व्यंजने असतील किंवा पहिला वर्ण व्यंजन व दुसरा स्वर असेल, तर त्या संधीला व्यंजनसंधी म्हणतात. महत्त्वाचे नियम पाहू.

१. प्रथम व्यंजनाचे तृतीय व्यंजन होते

२. अनुनासिकापुढे अनुनासिक होते

३. त् चे विशेष विकार

४. म् चा अनुस्वार होतो

विसर्ग संधी – सविस्तर नियम | Visarg Sandhi in Marathi

आता या लेखाचा सर्वात महत्त्वाचा भाग. विसर्ग (:) हा वर्ण पहिल्या पदाच्या शेवटी असून त्याच्यापुढे स्वर किंवा व्यंजन आल्यास जो विकार होतो, त्याला विसर्गसंधी म्हणतात. माझ्या अनुभवानुसार, भरती परीक्षांत संधीवरचा प्रश्न आला की तो बहुधा विसर्ग संधीवरच असतो – कारण इथे नियम जास्त आणि गल्लत सोपी. पाच नियम क्रमाने पाहा.

नियम १ : विसर्गाचा ‘ष्’ होतो

नियम २ : विसर्गाचा ‘श्’ होतो

नियम ३ : विसर्गाचा ‘स्’ होतो

नियम ४ : विसर्गाचा ‘ओ’ होतो

नियम ५ : विसर्गाचा ‘र्’ होतो

संधी व समास यांतील फरक

अनेक विद्यार्थी संधी आणि समास यांत गोंधळतात, कारण दोन्हींत शब्द जोडले जातात. फरक असा –

समासाचे प्रकार व उदाहरणे स्वतंत्र लेखात सविस्तर दिली आहेत – समास व समासाचे प्रकार हा लेख संधीनंतर लगेच वाचा; दोन्ही घटक जोडीने विचारले जातात.

संधी सोडवा – सराव (सोडवलेली उदाहरणे)

“पुढील शब्दांची संधी सोडवा” हा प्रश्न आला की शब्दाचे तुकडे करून कोणता नियम लागला ते सांगायचे. आधी सोडवलेली उदाहरणे –

आता स्वतः सोडवा: गणेश, स्वागत, जगन्नाथ, निश्चय, तल्लीन, देवालय, संगीत, नीरस.
उत्तरे: गण + ईश (गुण) । सु + आगत (यण) । जगत् + नाथ (व्यंजन) । निः + चय (विसर्ग) । तत् + लीन (व्यंजन) । देव + आलय (दीर्घत्व) । सम् + गीत (व्यंजन) । निः + रस (विसर्ग – र् लोप, दीर्घ ई).

संधी ओळखण्याच्या युक्त्या

प्रश्नपत्रिकेत शब्द समोर आला की कोणती संधी हे झटपट ठरवण्यासाठी या चार पायऱ्या वापरा –

पायरी १ – जोडाच्या जागी ‘ष्, श्, स्’ दिसतो का? निष्काम, निश्चय, नमस्ते अशा शब्दांत जोडाच्या जागी ष्/श्/स् दिसला की जवळपास नक्की विसर्गसंधी. मूळ रूपात तिथे विसर्ग होता, हे उलगडून दाखवा.
पायरी २ – ‘ओ’ किंवा ‘र्’ मधोमध आहे का? मनोबल, दुर्जन, निर्धन – शब्दाच्या मधोमध ओ किंवा र् आला की तोही विसर्गसंधीचाच संकेत (मनः, दुः, निः ही पहिली पदे आठवा).
पायरी ३ – जोडाक्षर द्वित्त आहे का? सज्जन, सच्चरित्र, तल्लीन, जगन्नाथ – सारखेच व्यंजन दोनदा (ज्ज, च्च, ल्ल, न्न) दिसले की व्यंजनसंधी.
पायरी ४ – वरील काहीच नाही? मग बहुधा स्वरसंधी. जोडाच्या जागचा स्वर पाहा – आ असेल तर दीर्घत्व, ए/ओ असेल तर गुण, ऐ/औ असेल तर वृद्धी आणि य/व/र असेल तर यण.

ही चौकट एकदा डोक्यात बसली की पर्यायी उत्तरांतून बरोबर पर्याय शोधायला दहा सेकंदही लागत नाहीत. आणखी एक शेवटची अभ्यास-युक्ती – संधीची तयारी करताना शब्द नुसते वाचू नका, विग्रह करून पाहा. रोज दहा शब्द फोडायची सवय लावली की महिन्याभरात संधी हा तुमचा हुकमी विषय होईल. व्याकरणाच्या उर्वरित घटकांच्या तयारीसाठी मराठी व्याकरण संपूर्ण मार्गदर्शक आणि वचन बदला – १००+ शब्द व नियम हे लेखही पाहा.

FAQ – नेहमीचे प्रश्न

निष्कर्ष

संधी हा घटक सुरुवातीला किचकट वाटतो, पण त्याची रचना गणितासारखी नेमकी आहे – सूत्र पाठ, उदाहरण तपासा, उत्तर तयार. स्वरसंधीचे चार उपप्रकार, व्यंजनसंधीचे चार नियम आणि विसर्गसंधीचे पाच नियम – एवढ्या तेरा पायऱ्यांत हा संपूर्ण विषय मावतो. परीक्षेच्या आधी या लेखातील सूत्रपेट्या एकदा नजरेखालून घातल्या तरी उजळणी पूर्ण होईल.