एखाद्या वाक्यात किंवा कवितेच्या चरणात एकाच अक्षराची किंवा ध्वनीची पुनरावृत्ती होऊन नादमाधुर्य निर्माण होते तेव्हा ‘अनुप्रास अलंकार’ होतो. उदाहरण: ‘काकाने काकीच्या कपाटातील कोरे कागद कात्रीने कापले’ – येथे ‘क’ या व्यंजनाची सात वेळा पुनरावृत्ती अनुप्रास अलंकाराचे लक्षण आहे.

अनुप्रास अलंकाराचे मुख्यतः तीन प्रकार आहेत: १) वृत्त्यनुप्रास – एकाच व्यंजनाची अनेकवार पुनरावृत्ती, २) छेकानुप्रास – एकाच व्यंजनसमूहाची एकदा पुनरावृत्ती, ३) लाटानुप्रास – एकाच शब्दाची पुनरावृत्ती परंतु अर्थ एकसारखा किंवा भिन्न.

मराठीतील सर्वात प्रसिद्ध उदाहरणे: १) ‘काकाने काकीच्या कपाटातील कोरे कागद कात्रीने कापले’ (क – पुनरावृत्ती), २) ‘गडद निळे गडद निळे जलद भरुनी आले’ (ल – पुनरावृत्ती) – केशवसुत, ३) ‘पेटविले पाषाण पठारावती शिवबाबी’ (प – पुनरावृत्ती).

अनुप्रास अलंकार इयत्ता ५वी ते १०वी च्या मराठी व्याकरण परीक्षेत, तसेच MPSC, SSC, STI, PSI, ZP भरती आणि TET परीक्षांमध्ये वारंवार विचारला जातो.

अनुप्रास अलंकारात एकाच अक्षराची / व्यंजनाची पुनरावृत्ती होऊन नादसौंदर्य निर्माण होते. यमक अलंकारात एकाच शब्दाची पुनरावृत्ती होते परंतु प्रत्येक वेळी त्याचा अर्थ वेगळा असतो.

वृत्त्यनुप्रास म्हणजे एकाच व्यंजनाची एका वाक्यात किंवा ओळीत अनेक (तीन किंवा अधिक) वेळा पुनरावृत्ती होणे. उदाहरण: ‘काकाने काकीच्या कपाटातील कोरे कागद कात्रीने कापले’ – यात ‘क’ व्यंजन सात वेळा आले आहे.

वृत्त्यनुप्रासात एकाच व्यंजनाची अनेक वेळा पुनरावृत्ती होते (उदा. ‘क’ सात वेळा). छेकानुप्रासात एकाच व्यंजन-समूहाची केवळ एकदाच सुस्पष्ट पुनरावृत्ती होते, जसे केशवसुतांच्या ‘गडद निळे…’ या ओळीत ‘ल’ चा एकदाच ठळक पुनरुच्चार.

अनुप्रास अलंकाराला इंग्रजीत Alliteration असे म्हणतात. दोन्हीमध्ये एकाच ध्वनीची किंवा अक्षराची पुनरावृत्ती होऊन नादमाधुर्य निर्माण होते, हे तत्त्व समान आहे.

वाक्यातील शब्दांची पहिली अक्षरे पाहा — जर तीन किंवा अधिक शब्द एकाच अक्षराने सुरू होत असतील किंवा एकाच व्यंजनाची वारंवार पुनरावृत्ती होत असेल, आणि वाक्य मोठ्याने वाचताना नादमाधुर्य जाणवत असेल, तर तो अनुप्रास अलंकार आहे.

‘उदय उदय हे रवि-रथाचे, उदय उदय कुळाचा’ हे लाटानुप्रासाचे उत्तम उदाहरण आहे. यात ‘उदय’ या शब्दाची पुनरावृत्ती झाली आहे, परंतु पहिल्या वेळी तो सूर्योदयासाठी आणि दुसऱ्या वेळी कुळाच्या (वंशाच्या) उत्कर्षासाठी वापरला आहे — म्हणजे शब्द एकच पण अर्थ वेगळा.

अनुप्रास अलंकारात सौंदर्य हे शब्दांच्या ध्वनी आणि रचनेवर अवलंबून असते, त्यांच्या अर्थावर नाही. जर वाक्यातील शब्द बदलले तरी अर्थ तसाच राहू शकतो, पण अक्षरांची पुनरावृत्ती काढल्यास नादमाधुर्य नष्ट होते. म्हणूनच हा अर्थालंकार नसून शब्दालंकार मानला जातो.

अनुप्रास अलंकार हा MPSC, पोलीस भरती, तलाठी आणि ZP भरतीच्या मराठी व्याकरण सराव पेपरमध्ये नियमितपणे विचारला जाणारा घटक आहे. निश्चित गुणसंख्या परीक्षेनुसार बदलते, पण “अलंकार ओळखा” प्रकारचे प्रश्न जवळजवळ प्रत्येक मराठी व्याकरण पेपरमध्ये असतातच, त्यामुळे हा विभाग पूर्णपणे टाळता येत नाही.

एका वाक्यात तीन किंवा अधिक शब्द एकाच अक्षराने किंवा व्यंजनाने सुरू होत असतील आणि वाक्य वाचताना नादमाधुर्य जाणवत असेल, तर तो अनुप्रास अलंकार आहे.