---Advertisement---

विरामचिन्हे व त्यांचे प्रकार – संपूर्ण माहिती | Viram Chinh in Marathi Grammar

By naukrininja.com

Published on March 18, 2025

---Advertisement---

Job Details

Post Name

Qualification

Age Limit

Exam Date

Last Apply Date

Salary

₹

तलाठी भरती २०२३ च्या पेपरमध्ये एक प्रश्न होता — “वाक्याच्या शेवटी प्रश्न विचारला असता कोणते चिन्ह वापरतात?” चार गुणांचा नाही, एका गुणाचा प्रश्न. पण त्या एका गुणाने कित्येकांची मेरिट यादी हुकली! विरामचिन्हे (Viram Chinh in Marathi Grammar) हा असा विषय आहे — दिसायला अगदी सोपा, पण अर्धविराम-अपूर्णविराम, एकेरी-दुहेरी अवतरण अशा जोड्यांमध्ये नेमका घोळ होतो. या लेखात सर्व १२ विरामचिन्हांचा संपूर्ण तक्ता, प्रत्येकाची व्याख्या, प्रत्येकी २ उदाहरणे आणि परीक्षेतील प्रश्नांचा सराव — सगळे एकाच ठिकाणी मिळेल.

थोडक्यात उत्तर: बोलताना आपण जसे थांबे (विराम) घेतो, तसे लिखाणात दाखवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या चिन्हांना विरामचिन्हे म्हणतात. मराठीत पूर्णविराम (.), स्वल्पविराम (,), अर्धविराम (;), अपूर्णविराम (:), प्रश्नचिन्ह (?), उद्गारचिन्ह (!), अवतरणचिन्ह (‘ ‘/” “), संयोगचिन्ह (-), अपसारणचिन्ह (—) अशी प्रमुख विरामचिन्हे वापरली जातात.

थेट जा:
व्याख्या व महत्त्व संपूर्ण तक्ता (Chart) प्रत्येक चिन्हाची माहिती लेखनाचे नियम परीक्षेतील प्रश्न (PYQ) FAQ संबंधित लेख

विरामचिन्हे म्हणजे काय? — व्याख्या व महत्त्व

‘विराम’ म्हणजे थांबा. आपण बोलताना अर्थानुसार कमी-जास्त थांबतो, आवाज चढवतो-उतरवतो. लिहिताना हे सगळे दाखवायचे कसे? त्यासाठीच विरामचिन्हे. वाचणाऱ्याला वाक्याचा नेमका अर्थ, भावना आणि थांबे कळावेत म्हणून वापरली जाणारी चिन्हे म्हणजे विरामचिन्हे.

चिन्ह चुकले की अर्थ कसा बदलतो, याचे हे गमतीशीर उदाहरण पाहा —

“वाचवा, मला सोडू नका!” ↔ “वाचवा मला, सोडू नका!”
पहिल्या वाक्यात ‘मला सोडू नका’ असा एक भाव, तर स्वल्पविरामाची जागा बदलताच ‘मला वाचवा’ अशी आर्त विनंती. एका चिन्हाने अर्थाचा जीव वाचला!

वाक्यरचना आणि विरामचिन्हे हातात हात घालून चालतात — विधानार्थी वाक्याला पूर्णविराम, प्रश्नार्थी वाक्याला प्रश्नचिन्ह, उद्गारार्थी वाक्याला उद्गारचिन्ह. म्हणून वाक्याचे प्रकार हा लेख या लेखासोबत वाचणे फायद्याचे ठरेल.

सर्व विरामचिन्हांचा संपूर्ण तक्ता (Viram Chinh Chart)

क्र.	चिन्हाचे नाव	चिन्ह	केव्हा वापरतात?
1	पूर्णविराम	.	विधान पूर्ण झाल्यावर; संक्षिप्त रूपांत (उदा. डॉ.)
2	स्वल्पविराम	,	छोटा थांबा; एकाच जातीचे शब्द वेगळे करताना; संबोधनानंतर
3	अर्धविराम	;	दोन छोटी, जोडलेली वाक्ये मध्यम थांब्याने जोडताना
4	अपूर्णविराम (उपपूर्णविराम)	:	वाक्याच्या शेवटी तपशील/यादी द्यायची असताना
5	प्रश्नचिन्ह	?	प्रश्नार्थी वाक्याच्या शेवटी
6	उद्गारचिन्ह	!	तीव्र भावना — आनंद, आश्चर्य, दुःख — व्यक्त करताना
7	एकेरी अवतरणचिन्ह	‘ ‘	शब्दावर जोर देताना; विशेष अर्थ दाखवताना
8	दुहेरी अवतरणचिन्ह	” “	बोलणाऱ्याचे शब्द जसेच्या तसे लिहिताना
9	संयोगचिन्ह	–	जोडशब्द लिहिताना; ओळीच्या शेवटी शब्द तुटताना
10	अपसारणचिन्ह (स्पष्टीकरणचिन्ह)	—	बोलणे मध्येच तोडताना; स्पष्टीकरण देताना
11	विकल्पचिन्ह	/	दोन पर्यायांपैकी एक — ‘किंवा’ या अर्थी
12	कंस	( )	पूरक/अधिक माहिती देताना
13	लोपचिन्ह	…	बोलणे अपूर्ण राहिले हे दाखवताना

हा तक्ता म्हणजे परीक्षेसाठीची ‘रेडी रेकनर’ आहे — प्रिंट काढून अभ्यासाच्या टेबलासमोर लावा.

प्रत्येक विरामचिन्हाची सविस्तर माहिती व उदाहरणे

.१. पूर्णविराम

विधान किंवा वाक्य पूर्ण झाले हे दाखवण्यासाठी वाक्याच्या शेवटी पूर्णविराम देतात. शब्दांचे संक्षिप्त रूप लिहितानाही तो वापरतात.

१) मी आज सकाळी अभ्यास केला.
२) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे थोर विधिज्ञ होते. (डॉ. = डॉक्टर या संक्षेपानंतर पूर्णविराम)

,२. स्वल्पविराम

वाक्यात सर्वांत छोटा थांबा दाखवतो. एकाच जातीचे अनेक शब्द लागोपाठ आले की ते वेगळे करण्यासाठी, तसेच संबोधनानंतर स्वल्पविराम देतात.

१) बाजारातून भाजी, फळे, दूध आणि साखर आण.
२) रमेश, इकडे ये.

;३. अर्धविराम

स्वल्पविरामापेक्षा मोठा पण पूर्णविरामापेक्षा छोटा थांबा. अर्थाने एकमेकांशी जोडलेली दोन छोटी वाक्ये उभयान्वयी अव्ययाने जोडताना अर्धविराम वापरतात.

१) ढग खूप गर्जत होते; पण पाऊस मात्र पडला नाही.
२) त्याने रात्रंदिवस मेहनत घेतली; म्हणून तो परीक्षेत उत्तीर्ण झाला.

:४. अपूर्णविराम (उपपूर्णविराम)

वाक्याच्या शेवटी काही तपशील, यादी किंवा स्पष्टीकरण द्यायचे असेल तेव्हा अपूर्णविराम देतात. वाक्य ‘अपूर्ण’ राहून पुढचा तपशील येणार असतो, म्हणून हे नाव.

१) संत तुकारामांचे थोडक्यात वर्णन असे: महाराष्ट्रातील थोर वारकरी संतकवी.
२) पुढील विद्यार्थी उत्तीर्ण झाले: सुरेश, महेश, गणेश व रमेश.

?५. प्रश्नचिन्ह

प्रश्नार्थी वाक्याच्या शेवटी प्रश्नचिन्ह देतात.

१) तू अभ्यास कधी करणार?
२) महाराष्ट्राची राजधानी कोणती?

!६. उद्गारचिन्ह (उद्गारवाचक चिन्ह)

मनातील तीव्र भावना — आनंद, आश्चर्य, दुःख, भीती — व्यक्त करणाऱ्या शब्दानंतर किंवा वाक्यानंतर उद्गारचिन्ह देतात.

१) अबब! केवढा मोठा साप हा!
२) शाबास! असाच अभ्यास करत राहा.

‘ ‘७. एकेरी अवतरणचिन्ह

एखाद्या शब्दावर जोर द्यायचा असेल, त्याचा विशेष अर्थ दाखवायचा असेल किंवा ग्रंथ/लेखाचे नाव लिहायचे असेल तेव्हा एकेरी अवतरणचिन्ह वापरतात.

१) ‘प्रामाणिकपणा’ हाच त्याचा खरा दागिना आहे.
२) कुसुमाग्रजांची ‘कणा’ ही कविता प्रत्येकाने वाचावी.

” “८. दुहेरी अवतरणचिन्ह

बोलणाऱ्याच्या तोंडचे शब्द जसेच्या तसे (प्रत्यक्ष विधान) लिहून दाखवताना दुहेरी अवतरणचिन्ह वापरतात.

१) गुरुजी म्हणाले, “उद्या सर्वांनी वेळेवर या.”
२) आई म्हणाली, “जेवण झाल्याशिवाय खेळायला जाऊ नकोस.”

–९. संयोगचिन्ह

दोन शब्द जोडताना आणि ओळीच्या शेवटी शब्द अपुरा राहिल्यास तो तोडताना संयोगचिन्ह वापरतात.

१) प्रेम-विवाह, गुरु-शिष्य, आई-वडील.
२) स्पर्धा परीक्षेची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी नियमित अभ्यासाचे नियो-
जन करावे. (ओळ संपताना शब्द तोडला)

—१०. अपसारणचिन्ह (स्पष्टीकरणचिन्ह / डॅश)

बोलता बोलता विचारमालिका तुटली किंवा एखाद्या गोष्टीचे स्पष्टीकरण द्यायचे असेल, तेव्हा अपसारणचिन्ह वापरतात.

१) मी तिथे पोहोचलो खरा — पण तिथले दृश्य पाहून पायच गळाले.
२) या यशाचे श्रेय एकाच व्यक्तीला — माझ्या आईला.

/११. विकल्पचिन्ह

दोन पर्यायांपैकी कोणताही एक, या अर्थाने (‘किंवा’ या अर्थी) विकल्पचिन्ह वापरतात.

१) अर्जावर आई/वडील यांची सही आणावी.
२) उमेदवाराने ओळखपत्र म्हणून आधार कार्ड/पॅन कार्ड आणावे.

( )१२. कंस — आणि १३. लोपचिन्ह (…)

मुख्य वाक्याला पूरक अशी जादा माहिती कंसात लिहितात; तर बोलणे अर्धवट सोडल्याचे दाखवण्यासाठी लोपचिन्ह (तीन टिंबे) वापरतात.

१) छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म शिवनेरी किल्ल्यावर (जुन्नर, जि. पुणे) झाला.
२) मला वाटले होते की तू… जाऊ दे, आता बोलून काय उपयोग!

विरामचिन्हे वापरण्याचे व्यावहारिक नियम

संबोधन (हाक मारणारे नाम) वाक्याच्या सुरुवातीला आले की त्यानंतर स्वल्पविराम द्यावा — “मुलांनो, शांत बसा.”
प्रत्यक्ष विधानाआधी स्वल्पविराम आणि विधान दुहेरी अवतरणात — गुरुजी म्हणाले, “उद्या सुट्टी आहे.”
प्रश्नार्थी वाक्यात ‘का, कोण, कुठे, केव्हा’ असे शब्द असले तरी वाक्य विधान असेल तर प्रश्नचिन्ह देऊ नये — “तो कुठे गेला हे मला माहीत नाही.” (येथे पूर्णविराम!)
उद्गारवाचक शब्दानंतर लगेच उद्गारचिन्ह — “अरेरे! फार वाईट झाले.”
एका वाक्यात अनेक उपवाक्ये असतील तर अर्धविराम-स्वल्पविरामांचा समतोल साधावा; चिन्हांचा अतिरेकही वाईटच.

परीक्षेतील प्रश्न — PYQ सराव

MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, ZP आरोग्य — जवळपास प्रत्येक परीक्षेत विरामचिन्हांवर किमान एक प्रश्न असतो. मागील प्रश्नपत्रिकांच्या धर्तीवरचे हे नमुने सोडवा —

प्र.१: “ढग गरजत होते ___ पाऊस पडत नव्हता.” — रिकाम्या जागी योग्य चिन्ह कोणते?
(अ) , (ब) ; (क) : (ड) —
उत्तर: (ब) अर्धविराम — दोन जोडलेली छोटी वाक्ये.

प्र.२: बोलणाऱ्याचे शब्द जसेच्या तसे लिहून दाखवण्यासाठी कोणते चिन्ह वापरतात?
(अ) एकेरी अवतरणचिन्ह (ब) दुहेरी अवतरणचिन्ह (क) कंस (ड) संयोगचिन्ह
उत्तर: (ब) दुहेरी अवतरणचिन्ह.

प्र.३: ‘आई-वडील’ या शब्दात वापरलेले चिन्ह —
(अ) विकल्पचिन्ह (ब) अपसारणचिन्ह (क) संयोगचिन्ह (ड) लोपचिन्ह
उत्तर: (क) संयोगचिन्ह.

प्र.४: “शाबास ___ चांगले गुण मिळवलेस.” — रिकाम्या जागी कोणते चिन्ह येईल?
(अ) . (ब) ? (क) ! (ड) ;
उत्तर: (क) उद्गारचिन्ह — ‘शाबास’ हा उद्गारवाचक शब्द आहे.

असे प्रश्न सोडवताना आधी वाक्याचा प्रकार ओळखा (विधानार्थी? प्रश्नार्थी? उद्गारार्थी?) आणि मग चिन्ह ठरवा — ९०% उत्तरे इथेच निघतात.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

प्र.१: विरामचिन्हे म्हणजे काय?बोलताना घेतले जाणारे थांबे आणि भावना लिखाणात दाखवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या चिन्हांना विरामचिन्हे म्हणतात. उदा. पूर्णविराम, स्वल्पविराम, प्रश्नचिन्ह.

प्र.२: मराठीत एकूण किती विरामचिन्हे आहेत?मराठीत प्रामुख्याने १२-१३ विरामचिन्हे वापरली जातात — पूर्णविराम, स्वल्पविराम, अर्धविराम, अपूर्णविराम, प्रश्नचिन्ह, उद्गारचिन्ह, एकेरी व दुहेरी अवतरणचिन्ह, संयोगचिन्ह, अपसारणचिन्ह, विकल्पचिन्ह, कंस आणि लोपचिन्ह.

प्र.३: अर्धविराम आणि अपूर्णविराम यांत काय फरक आहे?अर्धविराम (;) दोन जोडलेली छोटी वाक्ये मध्यम थांब्याने जोडतो; अपूर्णविराम (:) वाक्यानंतर येणारा तपशील किंवा यादी सुरू करण्यासाठी वापरतात.

प्र.४: एकेरी व दुहेरी अवतरणचिन्हांत काय फरक आहे?एकेरी अवतरण (‘ ‘) शब्दावर जोर देण्यासाठी किंवा विशेष अर्थ दाखवण्यासाठी, तर दुहेरी अवतरण (” “) बोलणाऱ्याचे शब्द जसेच्या तसे लिहिण्यासाठी वापरतात.

प्र.५: संयोगचिन्ह केव्हा वापरतात?दोन शब्द जोडताना (गुरु-शिष्य) आणि ओळीच्या शेवटी शब्द अपुरा राहिल्यास तो तोडताना संयोगचिन्ह (-) वापरतात.

प्र.६: स्पर्धा परीक्षेत विरामचिन्हांवर प्रश्न येतात का?होय. MPSC, पोलीस भरती, तलाठी अशा परीक्षांच्या मराठी व्याकरण विभागात विरामचिन्हांवर साधारण १-२ प्रश्न हमखास असतात.

निष्कर्ष

विरामचिन्हे लहान दिसतात, पण तीच वाक्याला अर्थाचा श्वास देतात. वरचा तक्ता पाठ करा, प्रत्येक चिन्हाचे एक-एक उदाहरण स्वतः लिहून पाहा आणि PYQ चा सराव करा — या विषयातला एकही गुण सुटणार नाही. मराठी व्याकरणाचे इतर सर्व घटक एकत्र अभ्यासायचे असतील, तर आमचा मराठी व्याकरण – संपूर्ण मार्गदर्शक हा लेख जरूर पाहा.

संबंधित लेख:

naukrininja.com

नमस्कार मित्रहो Naukrininja.cpm या आपल्या website वर आपले मनःपूर्वक स्वागत आहे. मी गेली ४ वर्ष स्पर्धा परीक्षांचा अभ्यास करत आहे.मला अभ्यास करताना ज्या अडचणी आल्या त्या अडचणी गरजु व ग्रामीण भागातील विद्यार्थांना येऊ नये म्हणून या website ची स्थापना केली.या वेबसाईट वर तुम्हाला स्पर्धा परीक्षा नवीन जाहिरात updates, काही महत्वाचे मराठी व्याकरण,स्पर्धा परीक्षा निकाल अश्या काही महत्वाच्या गोष्टी देण्याचा प्रयत्न करत आहे.सदर website वरील माहिती विविध online,offline, तसेच स्वतःच्या अभ्यासा वरून घेतली अथवा पुरवली जाते.आपल्या सर्वांचे सहकार्य नेहमी सोबत ठेवाल ही विनंती

WhatsApp Channel

Join Now

Telegram Channel

Join Now

विरामचिन्हे व त्यांचे प्रकार – संपूर्ण माहिती | Viram Chinh in Marathi Grammar

Job Details

विरामचिन्हे म्हणजे काय? — व्याख्या व महत्त्व

सर्व विरामचिन्हांचा संपूर्ण तक्ता (Viram Chinh Chart)