‘राम शाळेत जातो तो अभ्यास करतो.’ हे वाक्य वाचताना कुठे थांबायचे, हेच समजत नाही. पण ‘राम शाळेत जातो, तो अभ्यास करतो.’ असे लिहिले, की अर्थ लगेच स्पष्ट होतो. वाक्य वाचताना कुठे थांबायचे, कुठे प्रश्न विचारला आहे, कुठे आश्चर्य व्यक्त केले आहे, हे सांगणाऱ्या खुणांनाच विरामचिन्हे म्हणतात. विरामचिन्हे नसती, तर लेखनाचा अर्थच बदलून जातो. शालेय परीक्षांपासून MPSC, तलाठी, पोलीस भरती आणि शिक्षक भरतीपर्यंत ‘खालील वाक्यात कोणते विरामचिन्ह वापरावे’ असे प्रश्न हमखास विचारले जातात. या लेखात विरामचिन्हांचे 14 प्रकार — त्यांची चिन्हे, वापर व उदाहरणे — तक्त्यासह सोप्या भाषेत समजून घेऊ.
प्रसिद्धी दिनांक: 17 नोव्हेंबर 2026 | शेवटचे अपडेट: 17 नोव्हेंबर 2026
विरामचिन्ह म्हणजे काय?
लेखनात वाक्य वाचताना कुठे थांबायचे, कुठे कमी थांबायचे, कुठे प्रश्न विचारला आहे किंवा कुठे आश्चर्य व्यक्त केले आहे, हे दाखवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या खुणांना विरामचिन्हे म्हणतात. ‘विराम’ म्हणजे थांबणे. विरामचिन्हांमुळे वाक्याचा अर्थ स्पष्ट होतो आणि वाचकाला वाक्य योग्य तऱ्हेने वाचता येते. उदाहरणार्थ, ‘थांबू नकोस जा.’ या वाक्यात विरामचिन्ह नसल्यामुळे अर्थ गोंधळात पडतो; पण ‘थांबू नकोस, जा.’ असे लिहिले, की ‘जा’ असा अर्थ होतो, तर ‘थांबू, नकोस जा.’ असे लिहिले, की ‘थांब’ असा अर्थ होतो. म्हणून विरामचिन्हे ही लेखनाची प्राण आहेत. विरामचिन्हांचा योग्य वापर वाक्याचे प्रकार या लेखात दिलेल्या वाक्यरचनेशी थेट जोडलेला आहे.
विरामचिन्हांचे दोन गट
वापरानुसार विरामचिन्हांचे दोन गट पडतात — विराम दर्शवणारी चिन्हे आणि अर्थबोध करणारी चिन्हे:
| गट | काम | चिन्हे |
| विराम दर्शवणारी | वाक्य वाचताना कुठे आणि किती थांबायचे, हे सांगतात | पूर्णविराम, स्वल्पविराम, अर्धविराम, अपूर्णविराम, लोपचिन्ह |
| अर्थबोध करणारी | वाक्याचा भाव — प्रश्न, आश्चर्य, उद्धरण — दाखवतात | प्रश्नचिन्ह, उद्गारचिन्ह, अवतरणचिन्ह, संयोगचिन्ह, निर्देशचिन्ह, कोष्ठक, विवरणचिन्ह, तारकाचिन्ह |
१. विराम दर्शवणारी चिन्हे
या चिन्हांमुळे वाचकाला वाक्य वाचताना कुठे थांबायचे, हे समजते. थांबण्याचा काळ चिन्हानुसार बदलतो:
| चिन्ह | नाव | वापर | उदाहरण |
| । | पूर्णविराम | वाक्य पूर्ण झाले, हे दाखवण्यासाठी | राम शाळेत गेला। |
| , | स्वल्पविराम | वाक्यात थोडे थांबण्यासाठी; यादीतील नावे वेगळी करण्यासाठी | राम, शाम, सीता शाळेत गेले. |
| ; | अर्धविराम | स्वल्पविरामापेक्षा जास्त, पूर्णविरामापेक्षा कमी थांबण्यासाठी | राम हुशार आहे; तो अभ्यासही खूप करतो. |
| : | अपूर्णविराम | यादी किंवा स्पष्टीकरण सुरू होण्यापूर्वी | माझे आवडते फळे: आंबा, केळी, संत्रे. |
| … | लोपचिन्ह | वाक्य अर्धवट राहिले, हे दाखवण्यासाठी | तो म्हणाला, “मी उद्या…” |
२. अर्थबोध करणारी चिन्हे
या चिन्हांमुळे वाक्याचा भाव — प्रश्न, आश्चर्य, कोणाचे बोलणे — स्पष्ट होतो:
| चिन्ह | नाव | वापर | उदाहरण |
| ? | प्रश्नचिन्ह | प्रश्न विचारणाऱ्या वाक्याच्या शेवटी | तू शाळेत जाणार का? |
| ! | उद्गारचिन्ह | आश्चर्य, आनंद, भीती किंवा राग व्यक्त करणाऱ्या वाक्याच्या शेवटी | अरे वा! किती सुंदर फूल आहे! |
| “ ” | अवतरणचिन्ह (दुहेरी) | कोणाचे बोलणे जसेच्या तसे लिहिताना | शिक्षक म्हणाले, “अभ्यास करा.” |
| ‘ ’ | एकेरी अवतरणचिन्ह | अवतरणातील अवतरण किंवा विशेष शब्द दाखवण्यासाठी | तो ‘मुकुंद’ नावाचा मुलगा आहे. |
| – | संयोगचिन्ह | दोन शब्द जोडण्यासाठी; ओळीच्या शेवटी शब्द तुटला, तर | आई-वडील, रात्र-दिवस |
| — | निर्देशचिन्ह | स्पष्टीकरण देण्यासाठी किंवा बोलण्यात अचानक बदल दाखवण्यासाठी | माझा मित्र — राम — हुशार आहे. |
| ( ) | कोष्ठक | अतिरिक्त माहिती किंवा स्पष्टीकरण देताना | राम (वय 10 वर्षे) शाळेत जातो. |
| :- | विवरणचिन्ह | तपशील किंवा यादी सांगण्यापूर्वी | परीक्षेचे विषय:- मराठी, गणित, विज्ञान. |
| * | तारकाचिन्ह | तळटीप किंवा विशेष नोंद दाखवण्यासाठी | हे पुस्तक* फक्त विद्यार्थ्यांसाठी आहे. |
महत्त्वाची पाच चिन्हे सविस्तर
परीक्षेत सगळ्यात जास्त प्रश्न या पाच चिन्हांवर विचारले जातात. त्यांचा वापर नीट लक्षात ठेवा:
पूर्णविराम (।)
विधानार्थी वाक्य पूर्ण झाले, की त्याच्या शेवटी पूर्णविराम द्यावा. उदाहरण: ‘सूर्य पूर्वेला उगवतो।’ ‘मी पुस्तक वाचले।’ पूर्णविराम म्हणजे वाक्य संपले, अशी खूण आहे. इंग्रजीत यासाठी टिंब (.) वापरतात, तर मराठीत दंड (।) वापरतात.
स्वल्पविराम (,)
वाक्यात थोडे थांबायचे असेल, तिथे स्वल्पविराम वापरतात. यादीतील नावे वेगळी करण्यासाठीही तो वापरतात. उदाहरण: ‘आंबा, केळी, संत्रे, द्राक्षे ही फळे आहेत.’ ‘राम, तू इकडे ये.’ स्वल्पविराम चुकीच्या ठिकाणी दिला, तर वाक्याचा अर्थच बदलतो — ‘थांबू नकोस, जा.’ आणि ‘थांबू, नकोस जा.’ यांतला फरक हाच आहे.
प्रश्नचिन्ह (?)
प्रश्न विचारणाऱ्या वाक्याच्या शेवटी प्रश्नचिन्ह द्यावे. उदाहरण: ‘तुझे नाव काय?’ ‘पाऊस कधी पडेल?’ प्रश्नार्थी वाक्य ओळखण्यासाठी प्रश्नचिन्ह हीच खूण आहे. प्रश्नार्थी वाक्यांचे प्रकार वाक्याचे प्रकार या लेखात दिले आहेत.
उद्गारचिन्ह (!)
आश्चर्य, आनंद, भीती, राग किंवा दुःख व्यक्त करणाऱ्या वाक्याच्या शेवटी उद्गारचिन्ह द्यावे. उदाहरण: ‘किती सुंदर देखावा आहे!’ ‘अरेरे! हे काय झाले!’ उद्गारवाचक वाक्यांत उद्गारचिन्ह वापरले जाते.
अवतरणचिन्ह (“ ”)
कोणाचे बोलणे जसेच्या तसे लिहायचे असेल, तर ते दुहेरी अवतरणचिन्हात लिहावे. उदाहरण: ‘गांधीजी म्हणाले, “सत्य हेच ईश्वर आहे.”’ ‘शिक्षक म्हणाले, “उद्या परीक्षा आहे.”’ अवतरणातील एखादा शब्द विशेष ठरवायचा असेल, तर एकेरी अवतरणचिन्ह वापरतात.
विरामचिन्हे न वापरल्यास काय होते?
विरामचिन्हे न वापरल्यास वाक्याचा अर्थ गोंधळात पडतो किंवा पूर्णपणे बदलतो. उदाहरण पाहा: ‘शिक्षक म्हणाले विद्यार्थी हुशार आहेत’ — यात कोण म्हणाले, हे समजत नाही. पण ‘शिक्षक म्हणाले, “विद्यार्थी हुशार आहेत.”’ असे लिहिले, की अर्थ स्पष्ट होतो. आणखी एक उदाहरण: ‘आई म्हणाली मुलगा आला नाही’ आणि ‘आई म्हणाली, “मुलगा आला नाही.”’ — पहिल्या वाक्यात आईचे बोलणे कोणते, हेच कळत नाही. म्हणून लेखनात विरामचिन्हांचा योग्य वापर ही चांगल्या लेखनाची पहिली पायरी आहे.
परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे प्रश्न
- ‘तू शाळेत जाणार का’ या वाक्याच्या शेवटी कोणते चिन्ह येईल? — प्रश्नचिन्ह (?).
- ‘अरे वा! किती सुंदर फूल आहे!’ या वाक्यात कोणते चिन्ह आहे? — उद्गारचिन्ह (!).
- वाक्य पूर्ण झाले, हे दाखवण्यासाठी कोणते चिन्ह वापरतात? — पूर्णविराम (।).
- यादीतील नावे वेगळी करण्यासाठी कोणते चिन्ह वापरतात? — स्वल्पविराम (,).
- कोणाचे बोलणे जसेच्या तसे लिहिताना कोणते चिन्ह वापरतात? — अवतरणचिन्ह (“ ”).
- विरामचिन्हांचे किती गट आहेत? — दोन: विराम दर्शवणारी आणि अर्थबोध करणारी.
- ‘राम, शाम, सीता शाळेत गेले.’ या वाक्यात कोणते चिन्ह वापरले आहे? — स्वल्पविराम.
- दोन शब्द जोडण्यासाठी कोणते चिन्ह वापरतात? — संयोगचिन्ह (-).
- वाक्य अर्धवट राहिले, हे दाखवण्यासाठी कोणते चिन्ह वापरतात? — लोपचिन्ह (…).
- अतिरिक्त माहिती देण्यासाठी कोणते चिन्ह वापरतात? — कोष्ठक ( ).
सारांश
विरामचिन्हे ही लेखनाची प्राण आहेत. विराम दर्शवणारी चिन्हे — पूर्णविराम, स्वल्पविराम, अर्धविराम, अपूर्णविराम आणि लोपचिन्ह — वाक्य वाचताना कुठे थांबायचे, हे सांगतात. अर्थबोध करणारी चिन्हे — प्रश्नचिन्ह, उद्गारचिन्ह, अवतरणचिन्ह, संयोगचिन्ह, निर्देशचिन्ह, कोष्ठक, विवरणचिन्ह आणि तारकाचिन्ह — वाक्याचा भाव स्पष्ट करतात. पूर्णविराम वाक्य संपवतो, स्वल्पविराम यादी वेगळी करतो, प्रश्नचिन्ह प्रश्न दाखवतो, उद्गारचिन्ह भावना दाखवते आणि अवतरणचिन्ह कोणाचे बोलणे जसेच्या तसे मांडते. ही 14 चिन्हे व त्यांचा वापर लक्षात ठेवला, की परीक्षेत विरामचिन्हांचे प्रश्न सहज सुटतात.
संबंधित लेख
- वाक्याचे प्रकार: विधानार्थी, प्रश्नार्थी व उद्गारार्थी
- काळाचे प्रकार: भूत, वर्तमान व भविष्य काळ
- क्रियापदाचे प्रकार: सकर्मक, अकर्मक व उदाहरणे
- संधीचे प्रकार: स्वर, व्यंजन व विसर्ग संधी
- समासाचे प्रकार: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वंद्व व बहुव्रीही
- शब्दांचे प्रकार म्हणजे काय? विकारी व अविकारी शब्द
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
विरामचिन्ह म्हणजे काय?
लेखनात वाक्य वाचताना कुठे थांबायचे, कुठे प्रश्न विचारला आहे किंवा कुठे आश्चर्य व्यक्त केले आहे, हे दाखवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या खुणांना विरामचिन्हे म्हणतात. उदाहरण: ‘राम शाळेत गेला।’ या वाक्यात पूर्णविराम वापरला आहे.
विरामचिन्हांचे किती प्रकार आहेत?
विरामचिन्हांचे 14 मुख्य प्रकार आहेत — पूर्णविराम, स्वल्पविराम, अर्धविराम, अपूर्णविराम, लोपचिन्ह, प्रश्नचिन्ह, उद्गारचिन्ह, अवतरणचिन्ह, एकेरी अवतरणचिन्ह, संयोगचिन्ह, निर्देशचिन्ह, कोष्ठक, विवरणचिन्ह आणि तारकाचिन्ह. वापरानुसार त्यांचे दोन गट पडतात — विराम दर्शवणारी आणि अर्थबोध करणारी.
पूर्णविराम म्हणजे काय?
विधानार्थी वाक्य पूर्ण झाले, की त्याच्या शेवटी पूर्णविराम (।) द्यावा. उदाहरण: सूर्य पूर्वेला उगवतो। पूर्णविराम म्हणजे वाक्य संपले, अशी खूण आहे.
स्वल्पविराम कधी वापरतात?
वाक्यात थोडे थांबायचे असेल, तिथे स्वल्पविराम (,) वापरतात. यादीतील नावे वेगळी करण्यासाठीही तो वापरतात. उदाहरण: आंबा, केळी, संत्रे, द्राक्षे ही फळे आहेत.
प्रश्नचिन्ह आणि उद्गारचिन्ह यांत काय फरक आहे?
प्रश्न विचारणाऱ्या वाक्याच्या शेवटी प्रश्नचिन्ह (?) वापरतात, जसे ‘तुझे नाव काय?’ तर आश्चर्य, आनंद किंवा भीती व्यक्त करणाऱ्या वाक्याच्या शेवटी उद्गारचिन्ह (!) वापरतात, जसे ‘किती सुंदर देखावा आहे!’
अवतरणचिन्ह कधी वापरतात?
कोणाचे बोलणे जसेच्या तसे लिहायचे असेल, तर ते दुहेरी अवतरणचिन्हात (“ ”) लिहावे. उदाहरण: शिक्षक म्हणाले, “अभ्यास करा.” अवतरणातील विशेष शब्द दाखवण्यासाठी एकेरी अवतरणचिन्ह (‘ ’) वापरतात.













Leave a Comment
You must be logged in to post a comment.