अनुप्रास अलंकार म्हणजे काय?
मराठी भाषा सौंदर्याने नटलेली आहे. तिला अनेक अलंकार प्राप्त आहेत. जसे दागिने माणसाचे सौंदर्य वाढवतात, तसेच अलंकार भाषेचे सौंदर्य वाढवतात. अनुप्रास अलंकार हा त्यांपैकी सर्वांत प्रसिद्ध शब्दालंकार आहे.
एखाद्या वाक्यात किंवा कवितेच्या चरणात एकाच अक्षराची (व्यंजनाची) पुनरावृत्ती होऊन नादमाधुर्य निर्माण होते आणि त्या वाक्याला / चरणाला सौंदर्य प्राप्त होते, तेव्हा त्यास ‘अनुप्रास अलंकार’ असे म्हणतात.
थोडक्यात उत्तर: अनुप्रास अलंकार म्हणजे वाक्यात किंवा कवितेच्या ओळीत एकाच अक्षराची किंवा व्यंजनाची पुनरावृत्ती होऊन निर्माण होणारा नादमधुर सौंदर्यगुण — जसे ‘काकाने काकीच्या कपाटातील कोरे कागद कात्रीने कापले’ या वाक्यात ‘क’ अक्षराची सात वेळा पुनरावृत्ती.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर – जेव्हा एखाद्या वाक्यात एकाच अक्षराने सुरू होणारे अनेक शब्द येतात आणि त्यामुळे त्या वाक्याला एक संगीतात्मक गोडवा येतो, तेव्हा अनुप्रास अलंकार होतो. इंग्रजीत याला Alliteration असे म्हणतात.
मराठी काव्यपरंपरेत संत कवी, पंतकाव्य आणि आधुनिक कवींनीही अनुप्रासाचा सढळ हाताने वापर केला आहे. एकाच अक्षराच्या पुनरावृत्तीतून शब्दांना एक लय मिळते, आणि ही लय वाचकाच्या किंवा ऐकणाऱ्याच्या मनात सहज रुजते — हेच अनुप्रास अलंकाराचे खरे सामर्थ्य आहे. उदाहरणार्थ, संत तुकारामांच्या ‘पोटापुरता पसा पहिजे नको पिकाया पोळी, देणा-याचे हात हजारो दुबळी माझी झोळी’ या ओवीत ‘प’, ‘ह’ आणि ‘ळ’ या अक्षरांची पुनरावृत्ती होऊन एक वेगळाच नाद तयार होतो.
अनुप्रास अलंकाराची वैशिष्ट्ये
- एकाच व्यंजनाची (consonant) पुनरावृत्ती होते.
- नादमाधुर्य (musical quality) निर्माण होते.
- वाचनात ओघवतेपणा येतो.
- कवितेच्या किंवा गद्याच्या ओळींना सौंदर्य येते.
- हा शब्दालंकार आहे (अर्थालंकार नव्हे).
अनुप्रास अलंकाराचे प्रकार
मराठी व्याकरणानुसार अनुप्रास अलंकाराचे मुख्यतः तीन प्रकार सांगितले जातात:
| # | प्रकार | व्याख्या | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| १ | वृत्त्यनुप्रास | एकाच व्यंजनाची एका ओळीत अनेक वेळा पुनरावृत्ती होते. | काकाने काकीच्या कपाटातील कोरे कागद कात्रीने कापले. |
| २ | छेकानुप्रास | एकाच व्यंजनाचा किंवा व्यंजनसमूहाचा एकदाच पुनरुच्चार होतो. | गडद निळे गडद निळे जलद भरुनी आले / शीत तनु चपल अनिलगण निघाले |
| ३ | लाटानुप्रास | एकाच शब्दाची पुनरावृत्ती होते परंतु प्रत्येक वेळी अर्थ भिन्न असतो. | उदय उदय हे रवि-रथाचे, उदय उदय कुळाचा. |
💡 लक्षात ठेवा: स्पर्धा परीक्षांमध्ये व शालेय परीक्षांमध्ये बहुतांश वेळा वृत्त्यनुप्रास या प्रकाराचीच उदाहरणे विचारली जातात. त्यामुळे ‘एकाच अक्षराची अनेक वेळा पुनरावृत्ती’ हेच मुख्य सूत्र लक्षात ठेवा.
अनुप्रास अलंकाराची १० उदाहरणे स्पष्टीकरणासह
खालील उदाहरणांमध्ये ठळक केलेले अक्षर म्हणजे पुनरावृत्ती होणारे व्यंजन आहे.
काकाने काकीच्या कपाटातील कोरे कागद कात्रीने कापले.
गडद निळे गडद निळे जलद भरुनी आले /
शीत तनु चपल अनिलगण निघाले.
पेटविले पाषाण पठारावती शिवबाबी / गळ्यामध्ये गरीबाच्या गाजे संताची वाणी.
बालिश बहु बायकांत बडबडला.
चतुर चिमणी चपळपणे चोचीतून चिमुकले चणे चोखते.
रम्य रानात रेशमाने रचलेली रंगीत रांगोळी.
सरसर सरसर वाहे वारा, सांगतो काय तो गुजगोष्टी न्यारा.
मधुर मधुर माझे मातृभूमीचे गाणे, मनाला मोहून टाकते तितुके शहाणे.
तरुतळी मेळा तरुतळी खेळा, तरुवर पाखरे गाती.
नदीनाद नभी नटला निळा, नदीकाठी फुलली नवी कळा.
अनुप्रास vs यमक – फरक
अनेक विद्यार्थ्यांना अनुप्रास आणि यमक अलंकार यांमध्ये गोंधळ होतो, कारण दोन्ही शब्दालंकार असून दोन्हीत ध्वनीची पुनरावृत्ती होते. खाली सारणीत फरक स्पष्ट केला आहे:
🔤 अनुप्रास अलंकार
एकाच अक्षराची / व्यंजनाची पुनरावृत्ती होते. शब्द वेगळे असतात. उदा: काका, कागद, कात्री – तिन्ही वेगळे शब्द पण ‘क’ सारखे.
🔁 यमक अलंकार
एकाच शब्दाची पुनरावृत्ती होते परंतु प्रत्येक वेळी अर्थ वेगळा असतो. उदा: ‘तो मला जड वाटतो’ (भारी) व ‘तो जड होता’ (दगडासारखा).
अक्षर सारखे → अनुप्रास | शब्द सारखा पण अर्थ वेगळा → यमक
परीक्षेच्या दृष्टीने हा फरक नीट समजून घेणे आवश्यक आहे, कारण उत्तरपत्रिकेत बरेच विद्यार्थी अनुप्रासाचे उदाहरण यमक म्हणून किंवा त्याउलट लिहितात. दोन्ही अलंकार एकत्र अभ्यासल्यास हा फरक कायमचा लक्षात राहतो.
अनुप्रास अलंकार ओळखण्याच्या युक्त्या
- पहिले पाऊल: वाक्यातील प्रत्येक शब्दाचे पहिले अक्षर पाहा. एकाच अक्षराने तीन किंवा अधिक शब्द सुरू होत असतील तर अनुप्रास अलंकार आहे.
- दुसरे पाऊल: नादमाधुर्य जाणवते का? वाक्य मोठ्याने वाचा – एक लय जाणवली तर अनुप्रास आहे.
- तिसरे पाऊल: शब्दालंकार आहे हे लक्षात ठेवा – अर्थावर नाही तर ध्वनीवर अवलंबून आहे.
- परीक्षेसाठी टिप: उत्तरात फक्त “अनुप्रास अलंकार” लिहू नका; कोणत्या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली ते नमूद करा.
- अतिरिक्त गुण: MPSC / TET परीक्षेत प्रकार ओळखणे अपेक्षित असते.
परीक्षेत अनुप्रास अलंकार – उपयुक्तता
स्पर्धा परीक्षांची तयारी करताना अनुप्रास अलंकार हा विभाग दुर्लक्षित करू नये. MPSC, पोलीस भरती, तलाठी आणि ZP भरतीच्या मराठी व्याकरण सराव पेपरमध्ये “खालील वाक्यात कोणता अलंकार आहे?” या स्वरूपाचे प्रश्न नियमितपणे विचारले जातात, आणि अनुप्रास हा त्यातील एक सामान्य पर्याय असतो. निश्चित गुणसंख्या प्रत्येक परीक्षेगणिक बदलते, पण हा विभाग पूर्णपणे वगळणे योग्य नाही.
💡 अभ्यासाची रणनीती: अनुप्रास एकट्याने न शिकता यमक अलंकार आणि उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक यांसारख्या इतर अलंकारांसोबत एकत्र अभ्यासा. यामुळे परीक्षेत वेगवेगळे अलंकार ओळखण्याचा गोंधळ कमी होतो. संपूर्ण अलंकार यादी आणि प्रकारांसाठी मराठी अलंकार व प्रकार हा सविस्तर लेख पाहा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
अनुप्रास अलंकार म्हणजे काय?
एखाद्या वाक्यात किंवा कवितेच्या चरणात एकाच अक्षराची किंवा ध्वनीची पुनरावृत्ती होऊन नादमाधुर्य निर्माण होते तेव्हा ‘अनुप्रास अलंकार’ होतो. उदाहरण: ‘काकाने काकीच्या कपाटातील कोरे कागद कात्रीने कापले’ – येथे ‘क’ या व्यंजनाची सात वेळा पुनरावृत्ती अनुप्रास अलंकाराचे लक्षण आहे.
अनुप्रास अलंकाराचे किती प्रकार आहेत?
अनुप्रास अलंकाराचे मुख्यतः तीन प्रकार आहेत: १) वृत्त्यनुप्रास – एकाच व्यंजनाची अनेकवार पुनरावृत्ती, २) छेकानुप्रास – एकाच व्यंजनसमूहाची एकदा पुनरावृत्ती, ३) लाटानुप्रास – एकाच शब्दाची पुनरावृत्ती परंतु अर्थ एकसारखा किंवा भिन्न.
अनुप्रास अलंकाराची सर्वात प्रसिद्ध उदाहरणे कोणती?
मराठीतील सर्वात प्रसिद्ध उदाहरणे: १) ‘काकाने काकीच्या कपाटातील कोरे कागद कात्रीने कापले’ (क – पुनरावृत्ती), २) ‘गडद निळे गडद निळे जलद भरुनी आले’ (ल – पुनरावृत्ती) – केशवसुत, ३) ‘पेटविले पाषाण पठारावती शिवबाबी’ (प – पुनरावृत्ती).
अनुप्रास अलंकार कोणत्या वर्गाच्या परीक्षेत येतो?
अनुप्रास अलंकार इयत्ता ५वी ते १०वी च्या मराठी व्याकरण परीक्षेत, तसेच MPSC, SSC, STI, PSI, ZP भरती आणि TET परीक्षांमध्ये वारंवार विचारला जातो.
अनुप्रास आणि यमक अलंकारात काय फरक आहे?
अनुप्रास अलंकारात एकाच अक्षराची / व्यंजनाची पुनरावृत्ती होऊन नादसौंदर्य निर्माण होते. यमक अलंकारात एकाच शब्दाची पुनरावृत्ती होते परंतु प्रत्येक वेळी त्याचा अर्थ वेगळा असतो.
वृत्त्यनुप्रास म्हणजे काय?
वृत्त्यनुप्रास म्हणजे एकाच व्यंजनाची एका वाक्यात किंवा ओळीत अनेक (तीन किंवा अधिक) वेळा पुनरावृत्ती होणे. उदाहरण: ‘काकाने काकीच्या कपाटातील कोरे कागद कात्रीने कापले’ – यात ‘क’ व्यंजन सात वेळा आले आहे.
छेकानुप्रास आणि वृत्त्यनुप्रास यांत काय फरक आहे?
वृत्त्यनुप्रासात एकाच व्यंजनाची अनेक वेळा पुनरावृत्ती होते (उदा. ‘क’ सात वेळा). छेकानुप्रासात एकाच व्यंजन-समूहाची केवळ एकदाच सुस्पष्ट पुनरावृत्ती होते, जसे केशवसुतांच्या ‘गडद निळे…’ या ओळीत ‘ल’ चा एकदाच ठळक पुनरुच्चार.
अनुप्रास अलंकाराला इंग्रजीत काय म्हणतात?
अनुप्रास अलंकाराला इंग्रजीत Alliteration असे म्हणतात. दोन्हीमध्ये एकाच ध्वनीची किंवा अक्षराची पुनरावृत्ती होऊन नादमाधुर्य निर्माण होते, हे तत्त्व समान आहे.
अनुप्रास अलंकार ओळखण्याची सोपी पद्धत काय आहे?
वाक्यातील शब्दांची पहिली अक्षरे पाहा — जर तीन किंवा अधिक शब्द एकाच अक्षराने सुरू होत असतील किंवा एकाच व्यंजनाची वारंवार पुनरावृत्ती होत असेल, आणि वाक्य मोठ्याने वाचताना नादमाधुर्य जाणवत असेल, तर तो अनुप्रास अलंकार आहे.
लाटानुप्रास अलंकाराचे उदाहरण द्या.
‘उदय उदय हे रवि-रथाचे, उदय उदय कुळाचा’ हे लाटानुप्रासाचे उत्तम उदाहरण आहे. यात ‘उदय’ या शब्दाची पुनरावृत्ती झाली आहे, परंतु पहिल्या वेळी तो सूर्योदयासाठी आणि दुसऱ्या वेळी कुळाच्या (वंशाच्या) उत्कर्षासाठी वापरला आहे — म्हणजे शब्द एकच पण अर्थ वेगळा.
अनुप्रास अलंकार शब्दालंकार का मानला जातो?
अनुप्रास अलंकारात सौंदर्य हे शब्दांच्या ध्वनी आणि रचनेवर अवलंबून असते, त्यांच्या अर्थावर नाही. जर वाक्यातील शब्द बदलले तरी अर्थ तसाच राहू शकतो, पण अक्षरांची पुनरावृत्ती काढल्यास नादमाधुर्य नष्ट होते. म्हणूनच हा अर्थालंकार नसून शब्दालंकार मानला जातो.
अनुप्रास अलंकारावर परीक्षेत प्रश्न किती वेळा येतात?
अनुप्रास अलंकार हा MPSC, पोलीस भरती, तलाठी आणि ZP भरतीच्या मराठी व्याकरण सराव पेपरमध्ये नियमितपणे विचारला जाणारा घटक आहे. निश्चित गुणसंख्या परीक्षेनुसार बदलते, पण “अलंकार ओळखा” प्रकारचे प्रश्न जवळजवळ प्रत्येक मराठी व्याकरण पेपरमध्ये असतातच, त्यामुळे हा विभाग पूर्णपणे टाळता येत नाही.
अनुप्रास अलंकार एका वाक्यात कसा ओळखावा?
एका वाक्यात तीन किंवा अधिक शब्द एकाच अक्षराने किंवा व्यंजनाने सुरू होत असतील आणि वाक्य वाचताना नादमाधुर्य जाणवत असेल, तर तो अनुप्रास अलंकार आहे.
निष्कर्ष
अनुप्रास अलंकार हा मराठी व्याकरणातील सर्वांत सोपा आणि सर्वांत सुंदर शब्दालंकार आहे. एकाच अक्षराच्या पुनरावृत्तीतून एक नादमधुर लय निर्माण होते जी वाचकाला मोहून टाकते.
- अनुप्रास = शब्दालंकार – अक्षराच्या पुनरावृत्तीने नाद निर्माण होतो.
- तीन प्रकार: वृत्त्यनुप्रास, छेकानुप्रास, लाटानुप्रास.
- परीक्षेत: कोणत्या अक्षराची पुनरावृत्ती झाली ते नक्की लिहा.
- इंग्रजीत: Alliteration = Anupras Alankar.
हा लेख तुमच्या परीक्षेच्या तयारीसाठी उपयुक्त वाटला असेल अशी आशा आहे. इतर मराठी व्याकरण अलंकारांबद्दल सविस्तर जाणून घेण्यासाठी मराठी अलंकार व प्रकार हा संपूर्ण लेख आणि यमक अलंकार हा संबंधित लेख जरूर वाचा.
Leave a Comment
You must be logged in to post a comment.