पोलीस भरती असो, तलाठी असो की MPSC संयुक्त पूर्व – गेल्या दहा वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका काढून पाहा; काळ (Kaal in Marathi Grammar) या घटकावर प्रश्न आलेला नाही अशी परीक्षा शोधूनही सापडणार नाही. “खालील वाक्याचा काळ ओळखा” किंवा “काळ बदला” हे प्रश्न म्हणजे परीक्षकांचे आवडते हुकमी एक्के. आणि तरीही ‘रीती भूतकाळ’ आणि ‘अपूर्ण भूतकाळ’ यांत विद्यार्थ्यांची हमखास गल्लत होते. आज ती कायमची दूर करू.

काळ म्हणजे काय? | Kaal in Marathi Grammar

एकच उदाहरण घेऊ. ‘वाच’ या धातूची तीन रूपे पाहा – “मी पुस्तक वाचतो“, “मी पुस्तक वाचले“, “मी पुस्तक वाचेन“. शब्द तेच, कर्ता तोच; बदलले फक्त क्रियापदाचे रूप – आणि त्याबरोबर क्रियेची वेळही बदलली. आत्ता, पूर्वी, नंतर. काळ ओळखायचा तो नेहमी क्रियापदावरूनच; म्हणून आधी क्रियापद व त्याचे प्रकार पक्के करा, मग काळ आपोआप सोपा होतो.

तीन मुख्य काळ

क्रिया केव्हा घडते यावरून काळाचे तीन मुख्य प्रकार पडतात –

इथपर्यंत सगळे सोपे. खरी परीक्षा सुरू होते उपप्रकारांपासून. प्रत्येक काळात क्रियेची स्थिती चार प्रकारची असू शकते – क्रिया नुसती घडते (साधा), घडत आहे म्हणजे चालू आहे (अपूर्ण), घडून पूर्ण झाली आहे (पूर्ण), किंवा नेहमी घडण्याचा परिपाठ आहे (रीती). तीन काळ × चार स्थिती = बारा उपप्रकार. एवढे गणित लक्षात ठेवले की अर्धी लढाई जिंकलीच.

वर्तमानकाळ व त्याचे ४ उपप्रकार

१. साधा वर्तमानकाळ

क्रिया वर्तमानात घडते एवढेच सांगितले जाते. उदा. – तो शाळेत जातो. । मुली रांगोळी काढतात. । सूर्य पूर्वेला उगवतो.

२. अपूर्ण (चालू) वर्तमानकाळ

क्रिया वर्तमानात सुरू आहे, अजून अपूर्ण आहे. ‘त + आहे’ अशी रचना. उदा. – तो शाळेत जात आहे. । आई भाजी चिरत आहे. । मुले मैदानात खेळत आहेत.

३. पूर्ण वर्तमानकाळ

क्रिया नुकतीच पूर्ण झाली असून तिचा परिणाम वर्तमानात जाणवतो. ‘ला/ली/ले + आहे’ अशी रचना. उदा. – तो शाळेत गेला आहे. । आईने स्वयंपाक केला आहे. । पाहुणे आले आहेत.

४. रीती (चालू पूर्ण) वर्तमानकाळ

वर्तमानात क्रिया नेहमी घडत असण्याची रीत किंवा सवय दिसते. उदा. – तो रोज सकाळी शाळेत जात असतो. । आजोबा पहाटे फिरायला जात असतात. । ती दररोज ध्यान करत असते.

भूतकाळ व त्याचे ४ उपप्रकार

१. साधा भूतकाळ

क्रिया पूर्वी घडली एवढाच बोध. उदा. – त्याने अभ्यास केला. । काल पाऊस पडला. । आम्ही सिंहगड चढलो.

२. अपूर्ण (चालू) भूतकाळ

भूतकाळात क्रिया चालू होती, अपूर्ण होती. ‘त + होता/होती/होते’ रचना. उदा. – तो अभ्यास करत होता. । बाहेर पाऊस पडत होता. । मुली गाणे म्हणत होत्या.

३. पूर्ण भूतकाळ

भूतकाळातच क्रिया पूर्ण झालेली होती. ‘ला/ली/ले + होता/होती/होते’ रचना. उदा. – त्याने अभ्यास केला होता. । मी जेवण जेवले होते. । गाडी स्टेशनातून निघून गेली होती.

४. रीती भूतकाळ

भूतकाळात क्रिया नेहमी घडत असे, तो परिपाठ होता. ‘त असे/जात असे’ रचना. उदा. – तो रोज व्यायाम करत असे. । आजी आम्हांला गोष्टी सांगत असे. । आम्ही दर रविवारी नदीवर पोहायला जात असू.

भविष्यकाळ व त्याचे ४ उपप्रकार

१. साधा भविष्यकाळ

क्रिया पुढे घडेल एवढाच बोध. उदा. – तो अभ्यास करील. । उद्या पाऊस पडेल. । मी पत्र लिहीन.

२. अपूर्ण (चालू) भविष्यकाळ

भविष्यात क्रिया चालू असेल. ‘त + असेल’ रचना. उदा. – तो अभ्यास करत असेल. । आई स्वयंपाक करत असेल. । मुले खेळत असतील.

३. पूर्ण भविष्यकाळ

भविष्यात अमुक वेळेपर्यंत क्रिया पूर्ण झालेली असेल. ‘ला/ली/ले + असेल’ रचना. उदा. – त्याने अभ्यास केला असेल. । गाडी पुण्याला पोहोचली असेल. । तिने निबंध लिहून संपवला असेल.

४. रीती भविष्यकाळ

भविष्यात क्रिया नेहमी घडत राहील. ‘त जाईल/त राहील’ रचना. उदा. – तो अभ्यास करत जाईल. । ती रोज सराव करत राहील. । आपण दरवर्षी वृक्षारोपण करत जाऊ.

काळाचे १२ उपप्रकार – एकत्रित तक्ता (Marathi Kal Chart)

‘करणे’ या एकाच क्रियेवर बांधलेला हा तक्ता पाठ करा – परीक्षेच्या आदल्या रात्री उजळणीसाठी हाच पुरेसा आहे.

तक्त्याकडे नीट पाहा – उभ्या रांगेत काळ बदलतो, आडव्या ओळीत क्रियेची स्थिती. ‘आहे → होता → असेल’ ही सहाय्यक क्रियापदांची साखळी लक्षात ठेवली की अपूर्ण व पूर्ण उपप्रकार तिन्ही काळांत आपोआप बनवता येतात.

काळ बदला – सोडवलेली उदाहरणे

शालेय परीक्षांत आणि भरती परीक्षांत ‘काळ बदला’ हा हुकमी प्रश्न. काही नमुने सोडवून दाखवतो –

काळ बदलताना क्रियापदाबरोबर कधी कधी वचनही तपासावे लागते – एकवचन-अनेकवचनाचे नियम विसरला असाल तर वचन बदला – १००+ शब्द व नियम हा लेख उघडून ठेवा.

परीक्षाभिमुख प्रश्न (PYQ शैली)

माझा एक साधा सल्ला – तक्ता पाठ करण्यापेक्षा तो स्वतः तयार करा. ‘लिहिणे’, ‘खेळणे’, ‘वाचणे’ असे तीन धातू घ्या आणि प्रत्येकाची बारा रूपे स्वहस्ते लिहा. एकदा हाताने लिहिले की डोक्यात कायमचे बसते. व्याकरणाच्या इतर घटकांच्या अशाच सोप्या क्लृप्त्यांसाठी मराठी व्याकरण संपूर्ण मार्गदर्शक पाहायला विसरू नका.

FAQ – नेहमीचे प्रश्न

समारोप

काळ हा घटक अवघड नाही; तो फक्त पद्धतशीर अभ्यास मागतो. तीन काळ, चार स्थिती, बारा उपप्रकार – हे सूत्र आणि वरचा तक्ता एवढ्या भांडवलावर या घटकावरील कोणताही प्रश्न सुटतो. रोज दहा वाक्यांचे काळ ओळखा, आठवड्यातून एकदा काळ बदलाचा सराव करा. परीक्षेत हे दोन गुण हमखास तुमचेच.