मराठी व्याकरणातील अलंकारांचा अभ्यास कुठून सुरू करावा, असे कोणी विचारले तर उत्तर एकच — उपमा अलंकार. का? कारण उपमा हा सर्व साम्यमूलक अलंकारांचा पाया आहे. उत्प्रेक्षा, रूपक, अनन्वय, व्यतिरेक — हे सगळे अलंकार तुलनेच्या कल्पनेवरच उभे आहेत.

शेवटचे अपडेट: 26 ऑक्टोबर 2026

उपमा अलंकार म्हणजे काय?

‘उपमा’ या शब्दाचा अर्थच ‘तुलना’ असा आहे. आपण रोजच्या बोलण्यातही सतत उपमा देत असतो — “अरे, तो सिंहासारखा लढला!” — हीच उपमा. उपमा हा अर्थालंकार आहे — म्हणजे यातील सौंदर्य शब्दांच्या नादात नसून अर्थात असते. अलंकारांची संपूर्ण यादी अलंकार इन मराठी या लेखात वाचता येईल.

उपमेय, उपमान आणि अलंकाराची चार अंगे

हे दोन शब्द म्हणजे अलंकाराच्या अभ्यासाची किल्ली. एकदा हे कळले की पुढचे सगळे अलंकार सोपे वाटू लागतात.

• उपमेय — ज्याचे वर्णन करायचे असते ती मूळ वस्तू. (ज्याला उपमा दिली जाते ते.)
• उपमान — ज्याच्याशी तुलना केली जाते ती वस्तू. (ज्याची उपमा दिली जाते ते.)
• साधर्म्य / समान धर्म — दोघांमधील सारखा गुणधर्म.
• साधर्म्यवाचक शब्द — तुलना दाखवणारा शब्द (सारखा, प्रमाणे इ.).

“राधाचा आवाज कोकिळेसारखा गोड आहे” — या वाक्यात राधाचा आवाज हे उपमेय, कोकिळेचा आवाज हे उपमान, गोडवा हा साधर्म्य आणि ‘सारखा’ हा वाचक शब्द आहे.

उपमावाचक (साधर्म्यवाचक) शब्द

उपमा अलंकार ओळखायचा तर हे शब्द पाठच हवेत —

उपमा अलंकाराची १० उदाहरणे (Upma Alankar Examples in Marathi)

प्रत्येक उदाहरणासोबत उपमेय आणि उपमान वेगळे करून दाखवले आहे — परीक्षेत नेमके हेच विचारले जाते.

दहावे उदाहरण मुद्दाम असे घेतले आहे — त्यात ‘जणू’ आणि ‘सारखी’ दोन्ही शब्द आहेत. अशा वेळी गोंधळू नका; येथे ‘सारखी’ हाच उपमा दाखवणारा शब्द आहे, कारण तुलना प्रत्यक्ष केली आहे, कल्पना नाही.

आणखी दोन काव्यपंक्ती अभ्यासा —

उपमा vs उत्प्रेक्षा vs रूपक — तुलनात्मक तक्ता

हे तीन अलंकार म्हणजे एकाच शिडीच्या तीन पायऱ्या. तुलना → कल्पना → एकरूपता असा हा प्रवास आहे.

उत्प्रेक्षेचा सखोल अभ्यास करायचा असेल तर उत्प्रेक्षा अलंकार – व्याख्या व १२+ उदाहरणे हा स्वतंत्र लेख जरूर वाचा.

परीक्षेच्या दृष्टीने उपमा अलंकार का महत्त्वाचा?

MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, आरोग्य विभाग, जि.प. भरती — कोणतीही परीक्षा घ्या, मराठी व्याकरणाच्या १५-२५ प्रश्नांमध्ये अलंकारावर हमखास प्रश्न असतो.

शब्दालंकारांचाही सराव सोबत ठेवा — अनुप्रास अलंकार आणि यमक अलंकार हे दोन्ही पर्यायांमध्ये हमखास असतात, त्यामुळे त्यांची लक्षणे माहीत असली की चुकीचे पर्याय बाद करणे सोपे जाते.

पटकन ओळखण्याच्या खुणा

• खूण १: ‘सारखा / प्रमाणे / सम / परी / गत / वाणी’ यांपैकी शब्द दिसला की उपमा — इतके साधे सूत्र आहे.
• खूण २: वाक्यात दोन वेगळ्या वस्तू आहेत का आणि त्यांची तुलना होते आहे का, हे तपासा. वस्तू एकच झाल्या असतील तर तो रूपक.
• खूण ३: वाचक शब्द काढून वाक्य वाचून पाहा. “मुख चंद्र सुंदर” — अर्थ अपूर्ण वाटतो ना? म्हणजे वाचक शब्द तुलना जोडतो.

एक गोष्ट प्रामाणिकपणे सांगतो — विद्यार्थी अलंकाराची व्याख्या पाठ करतात, पण उदाहरणांचा सराव करत नाहीत. समानार्थी शब्द या लेखाचाही उपयोग होईल — कारण चांगली उपमाने सुचण्यासाठी शब्दसंपत्ती लागते.

पूर्ण उपमा व लुप्त उपमा

उपमेची चार अंगे — उपमेय, उपमान, साधर्म्य आणि वाचक शब्द — यांवरून उपमेचे दोन प्रकार पडतात.

पूर्ण उपमा: जेथे चारही अंगे स्पष्टपणे उपस्थित असतात, ती पूर्ण उपमा. उदा. “तिचे मुख चंद्रासारखे सुंदर आहे” — येथे मुख (उपमेय), चंद्र (उपमान), सुंदर (साधर्म्य) आणि ‘सारखे’ (वाचक शब्द) ही चारही अंगे आहेत.

लुप्त उपमा: जेथे चार अंगांपैकी एखादे अंग लुप्त असते, म्हणजे स्पष्ट नसते, पण संदर्भावरून ते ओळखावे लागते, ती लुप्त उपमा. उदा. “तो सिंहासारखा लढला” या वाक्यात साधर्म्य (निर्भयता) स्पष्ट सांगितलेले नसते, पण संदर्भावरून ते समजते. त्याचप्रमाणे, वाचक शब्द नसला तरी तुलना गर्भित असेल — उदा. “चंद्रवदना आली” — येथे वाचक शब्द लुप्त असला तरी संदर्भावरून उपमा ओळखली जाते.

FAQ – नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

निष्कर्ष

उपमा म्हणजे तुलनेचा अलंकार. उपमेय, उपमान, साधर्म्य आणि वाचक शब्द — ही चार अंगे ओळखता आली की कोणतेही उदाहरण सोपे वाटते. पूर्ण आणि लुप्त उपमा यांतील फरक लक्षात ठेवला की परीक्षेत गोंधळ होणार नाही.