‘मुख कमळासारखे आहे’ हे वाक्य वाचले, की मनात एक सुंदर चित्र उभे राहते. पण ‘मुख सुंदर आहे’ असे म्हटले, तर तितकेसे वाटत नाही. हाच फरक अलंकारामुळे पडतो. भाषेला सौंदर्य, चमत्कृती आणि प्रभाव देणाऱ्या शब्दरचनेला अलंकार म्हणतात. शालेय परीक्षांपासून MPSC, तलाठी, TET व शिष्यवृत्ती परीक्षांपर्यंत ‘खालील वाक्यात कोणता अलंकार आहे’ असे प्रश्न हमखास विचारले जातात. या लेखात अलंकाराचे 2 मुख्य प्रकार — शब्दालंकार व अर्थालंकार — त्यांचे उपप्रकार, लक्षण व उदाहरणे तक्त्यासह सोप्या भाषेत समजून घेऊ.
प्रसिद्धी दिनांक: 19 नोव्हेंबर 2026 | शेवटचे अपडेट: 19 नोव्हेंबर 2026
अलंकार म्हणजे काय?
ज्या शब्दरचनेमुळे भाषेला सौंदर्य प्राप्त होते आणि वाचकाच्या किंवा श्रोत्याच्या मनावर खोल परिणाम होतो, त्या रचनेला अलंकार म्हणतात. ‘अलंकार’ म्हणजे दागिना — जसा दागिना घातल्याने व्यक्तीचे सौंदर्य वाढते, तसा अलंकार वापरल्याने भाषेचे सौंदर्य वाढते. अलंकार हा काव्याचा आत्मा मानला जातो. अलंकाराचे प्रकार समजून घेण्यापूर्वी अलंकार म्हणजे काय हा लेख वाचला, तर अलंकाराची मूळ कल्पना अधिक स्पष्ट होईल.
अलंकाराचे 2 मुख्य प्रकार
अलंकाराचे मुख्य 2 प्रकार पडतात — शब्दालंकार आणि अर्थालंकार:
| प्रकार | सौंदर्य कशामुळे | उपप्रकार | उदाहरण |
| शब्दालंकार | शब्दांच्या विशिष्ट रचनेमुळे, नादामुळे | अनुप्रास, यमक, श्लेष | गडद निळे गडद निळे जलद भरून आले |
| अर्थालंकार | शब्दांतून व्यक्त होणाऱ्या अर्थामुळे | उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, व्यतिरेक, दृष्टांत व इतर | मुख जणू कमळच आहे |
शब्दालंकारात शब्द बदलला, की सौंदर्य नाहीसे होते; अर्थालंकारात शब्द बदलला तरी अर्थ तसाच राहतो, म्हणून सौंदर्य टिकते. हाच दोन प्रकारांतील मूलभूत फरक आहे.
१. शब्दालंकार
शब्दांच्या विशिष्ट रचनेमुळे, त्यांच्या उच्चारातील नादामुळे किंवा एकाच शब्दाच्या दोन अर्थांमुळे जेव्हा काव्यात सौंदर्य निर्माण होते, तेव्हा शब्दालंकार होतो. शब्दालंकाराचे 3 प्रमुख उपप्रकार आहेत:
| उपप्रकार | लक्षण | उदाहरण |
| अनुप्रास | एका चरणात एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती होऊन नाद निर्माण होतो | पोटापाशी पांडुरंग पाचवीला पोहोचला — ‘प’ अक्षराची पुनरावृत्ती |
| यमक | चरणाच्या शेवटी किंवा मध्ये सारखे उच्चार असलेले शब्द येतात | सुसंगती सदा घडो, सुजनवाक्य कानी पडो — ‘घडो-पडो’ यमक |
| श्लेष | एकच शब्द वाक्यात दोन वेगळ्या अर्थांनी वापरला जातो | हे मेघ, तू सर्वांना जीवन देतोस — ‘जीवन’ म्हणजे पाणी व आयुष्य |
प्रत्येक उपप्रकाराची सविस्तर माहिती स्वतंत्र लेखात दिली आहे: अनुप्रास अलंकार, यमक अलंकार आणि श्लेष अलंकार.
२. अर्थालंकार
शब्दांच्या अर्थामुळे, दोन गोष्टींतील साम्यामुळे किंवा अर्थातील चमत्कृतीमुळे जेव्हा काव्यात सौंदर्य निर्माण होते, तेव्हा अर्थालंकार होतो. अर्थालंकाराचे अनेक उपप्रकार आहेत; परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे 8 उपप्रकार खालीलप्रमाणे:
| उपप्रकार | लक्षण | उदाहरण |
| उपमा | दोन भिन्न गोष्टींतील साम्य जसा, सारखा, गत, परी या शब्दांनी दाखवले जाते | सावळाच रंग तुझा पावसाळी नभापरी |
| उत्प्रेक्षा | उपमेय जणू उपमानच आहे असे वाटते; जणू, गमे, वाटे हे शब्द येतात | हा आंबा जणू साखरच! |
| रूपक | उपमेय आणि उपमान यांत अभेद असतो — दोन्ही एकच आहेत असे मानले जाते | लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा |
| व्यतिरेक | उपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ किंवा वरचढ दाखवले जाते | अमृताहुनी गोड नाम तुझे देवा |
| दृष्टांत | एखादी गोष्ट पटवून देण्यासाठी तशाच अर्थाचा प्रसिद्ध दाखला दिला जातो | चंदनाचे हात पायही चंदन, तुका म्हणे तैसा सज्जनाचा अंग |
| अतिशयोक्ती | एखादी गोष्ट आहे त्यापेक्षा खूप फुगवून किंवा वाढवून सांगितली जाते | दमडीचा तेल आणलं, सासूबाईंचं न्हाणं झालं |
| अपन्हुती | उपमेयाचा निषेध करून उपमानच खरे आहे असे सांगितले जाते | न हे नयन, पाकळ्या उमलल्या सरोजातिल |
| चेतनगुणोक्ती | निर्जीव वस्तूंवर सजीव प्राण्यांचे किंवा मानवी भावनांचे आरोपण केले जाते | चाफा बोलेना, चाफा चालेना, चाफा खंत करी काही केल्या फुलेना |
उपमा आणि उत्प्रेक्षा यांची सविस्तर माहिती स्वतंत्र लेखात दिली आहे: उपमा अलंकार आणि उत्प्रेक्षा अलंकार.
शब्दालंकार व अर्थालंकार यांतील फरक
| मुद्दा | शब्दालंकार | अर्थालंकार |
| सौंदर्याचा आधार | शब्दांची रचना व नाद | शब्दांचा अर्थ व साम्य |
| शब्द बदलल्यास | सौंदर्य नाहीसे होते | सौंदर्य टिकून राहते |
| मुख्य उपप्रकार | अनुप्रास, यमक, श्लेष | उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, व्यतिरेक |
| ओळखण्याची खूण | अक्षराची पुनरावृत्ती किंवा सारखा उच्चार | साम्यवाचक शब्द — जसा, जणू, सारखा |
अलंकार कसा ओळखावा? — परीक्षेतील युक्ती
परीक्षेत वाक्य पाहून अलंकार ओळखायचा असेल, तर खालील खुणा लक्षात ठेवा:
- एकाच अक्षराची 3 किंवा अधिक वेळा पुनरावृत्ती दिसली, तर अनुप्रास अलंकार.
- चरणाच्या शेवटी ‘घडो-पडो’ सारखे सारखे उच्चार आले, तर यमक अलंकार.
- एकाच शब्दाचे दोन अर्थ वाक्यात बसत असतील, तर श्लेष अलंकार.
- ‘जसा, सारखा, गत, परी, सम’ हे शब्द आले, तर उपमा अलंकार.
- ‘जणू, गमे, वाटे, भासे’ हे शब्द आले, तर उत्प्रेक्षा अलंकार.
- ‘म्हणजे, हेच, हाच’ असे थेट एकरूपतेचे शब्द आले, तर रूपक अलंकार.
- उपमेय हे उपमानापेक्षा ‘अधिक, श्रेष्ठ, गोड’ दाखवले, तर व्यतिरेक अलंकार.
- एखादी गोष्ट खूपच फुगवून सांगितली असेल, तर अतिशयोक्ती अलंकार.
- ‘न हे…’ असा निषेध करून दुसरेच खरे सांगितले, तर अपन्हुती अलंकार.
- निर्जीव वस्तू माणसासारखी वागत असेल — बोलणे, चालणे, खंत करणे — तर चेतनगुणोक्ती अलंकार.
परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे प्रश्न
- अलंकाराचे किती मुख्य प्रकार आहेत? — दोन: शब्दालंकार व अर्थालंकार.
- ‘गडद निळे गडद निळे जलद भरून आले’ या ओळीत कोणता अलंकार आहे? — अनुप्रास (शब्दालंकार).
- ‘सावळाच रंग तुझा पावसाळी नभापरी’ या ओळीत कोणता अलंकार आहे? — उपमा (अर्थालंकार).
- ‘हा आंबा जणू साखरच!’ या वाक्यात कोणता अलंकार आहे? — उत्प्रेक्षा.
- ‘लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा’ या वाक्यात कोणता अलंकार आहे? — रूपक.
- ‘अमृताहुनी गोड नाम तुझे देवा’ या ओळीत कोणता अलंकार आहे? — व्यतिरेक.
- श्लेष अलंकार कधी होतो? — एकच शब्द वाक्यात दोन वेगळ्या अर्थांनी वापरला जातो तेव्हा.
- यमक अलंकाराची ओळख काय? — चरणाच्या शेवटी किंवा मध्ये सारखे उच्चार असलेले शब्द येतात.
- शब्दालंकार व अर्थालंकार यांतील मुख्य फरक काय? — शब्दालंकारात शब्द बदलला की सौंदर्य जाते; अर्थालंकारात शब्द बदलला तरी अर्थामुळे सौंदर्य टिकते.
- चेतनगुणोक्ती अलंकाराचे उदाहरण कोणते? — ‘चाफा बोलेना, चाफा चालेना’ — निर्जीव चाफ्यावर मानवी क्रिया आरोपल्या आहेत.
सारांश
अलंकार म्हणजे भाषेचे सौंदर्य वाढवणारी शब्दरचना. अलंकाराचे 2 मुख्य प्रकार आहेत — शब्दालंकार व अर्थालंकार. शब्दालंकारात शब्दांच्या रचनेमुळे व नादामुळे सौंदर्य निर्माण होते; त्याचे प्रमुख उपप्रकार अनुप्रास, यमक व श्लेष आहेत. अर्थालंकारात शब्दांच्या अर्थामुळे व दोन गोष्टींतील साम्यामुळे सौंदर्य निर्माण होते; त्याचे प्रमुख उपप्रकार उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, व्यतिरेक, दृष्टांत, अतिशयोक्ती, अपन्हुती व चेतनगुणोक्ती आहेत. परीक्षेत अलंकार ओळखताना साम्यवाचक शब्द, अक्षराची पुनरावृत्ती आणि उपमेय-उपमान यांतील नाते या खुणा लक्षात ठेवल्या, की उत्तर चुकत नाही.
संबंधित लेख
- अलंकार म्हणजे काय? मराठी अलंकार व प्रकार
- अनुप्रास अलंकार – व्याख्या, प्रकार आणि १० उदाहरणे मराठीत
- यमक अलंकार मराठी उदाहरणे
- श्लेष अलंकार – व्याख्या, प्रकार व उदाहरणे
- उपमा अलंकार – व्याख्या व उदाहरणे मराठीत
- उत्प्रेक्षा अलंकार – व्याख्या, प्रकार व २० उदाहरणे
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
अलंकार म्हणजे काय?
ज्या शब्दरचनेमुळे भाषेला सौंदर्य प्राप्त होते आणि वाचकाच्या किंवा श्रोत्याच्या मनावर खोल परिणाम होतो, त्या रचनेला अलंकार म्हणतात. अलंकार म्हणजे दागिना — जसा दागिना घातल्याने व्यक्तीचे सौंदर्य वाढते, तसा अलंकार वापरल्याने भाषेचे सौंदर्य वाढते.
अलंकाराचे किती प्रकार आहेत?
अलंकाराचे 2 मुख्य प्रकार आहेत — शब्दालंकार आणि अर्थालंकार. शब्दालंकाराचे प्रमुख उपप्रकार अनुप्रास, यमक व श्लेष आहेत, तर अर्थालंकाराचे प्रमुख उपप्रकार उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, व्यतिरेक, दृष्टांत, अतिशयोक्ती, अपन्हुती व चेतनगुणोक्ती आहेत.
शब्दालंकार म्हणजे काय?
शब्दांच्या विशिष्ट रचनेमुळे, त्यांच्या उच्चारातील नादामुळे किंवा एकाच शब्दाच्या दोन अर्थांमुळे जेव्हा काव्यात सौंदर्य निर्माण होते, तेव्हा शब्दालंकार होतो. उदाहरण: अनुप्रास, यमक, श्लेष. शब्दालंकारात शब्द बदलला, की सौंदर्य नाहीसे होते.
अर्थालंकार म्हणजे काय?
शब्दांच्या अर्थामुळे, दोन गोष्टींतील साम्यामुळे किंवा अर्थातील चमत्कृतीमुळे जेव्हा काव्यात सौंदर्य निर्माण होते, तेव्हा अर्थालंकार होतो. उदाहरण: उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, व्यतिरेक. शब्द बदलला तरी अर्थामुळे सौंदर्य टिकते.
उपमा आणि उत्प्रेक्षा यांतील फरक काय आहे?
उपमेत दोन भिन्न गोष्टींतील साम्य ‘जसा, सारखा, गत, परी’ या शब्दांनी दाखवले जाते, जसे ‘मुख कमळासारखे आहे’. उत्प्रेक्षेत उपमेय जणू उपमानच आहे असे वाटते आणि ‘जणू, गमे, वाटे’ हे शब्द येतात, जसे ‘मुख जणू कमळच आहे’.
अलंकार परीक्षेत कसा ओळखावा?
एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती असेल तर अनुप्रास, चरणाच्या शेवटी सारखे उच्चार असतील तर यमक, एकाच शब्दाचे दोन अर्थ असतील तर श्लेष, ‘जसा, सारखा’ आले तर उपमा, ‘जणू, गमे’ आले तर उत्प्रेक्षा आणि थेट एकरूपता असेल तर रूपक अलंकार ओळखावा.













Leave a Comment
You must be logged in to post a comment.