---Advertisement---

अलंकाराचे प्रकार: शब्दालंकार व अर्थालंकार, उदाहरणे

---Advertisement---

Job Details

Post Name

Qualification

Age Limit

Exam Date

Last Apply Date

Salary

₹

‘मुख कमळासारखे आहे’ हे वाक्य वाचले, की मनात एक सुंदर चित्र उभे राहते. पण ‘मुख सुंदर आहे’ असे म्हटले, तर तितकेसे वाटत नाही. हाच फरक अलंकारामुळे पडतो. भाषेला सौंदर्य, चमत्कृती आणि प्रभाव देणाऱ्या शब्दरचनेला अलंकार म्हणतात. शालेय परीक्षांपासून MPSC, तलाठी, TET व शिष्यवृत्ती परीक्षांपर्यंत ‘खालील वाक्यात कोणता अलंकार आहे’ असे प्रश्न हमखास विचारले जातात. या लेखात अलंकाराचे 2 मुख्य प्रकार — शब्दालंकार व अर्थालंकार — त्यांचे उपप्रकार, लक्षण व उदाहरणे तक्त्यासह सोप्या भाषेत समजून घेऊ.

प्रसिद्धी दिनांक: 19 नोव्हेंबर 2026 | शेवटचे अपडेट: 19 नोव्हेंबर 2026

अलंकार म्हणजे काय?

ज्या शब्दरचनेमुळे भाषेला सौंदर्य प्राप्त होते आणि वाचकाच्या किंवा श्रोत्याच्या मनावर खोल परिणाम होतो, त्या रचनेला अलंकार म्हणतात. ‘अलंकार’ म्हणजे दागिना — जसा दागिना घातल्याने व्यक्तीचे सौंदर्य वाढते, तसा अलंकार वापरल्याने भाषेचे सौंदर्य वाढते. अलंकार हा काव्याचा आत्मा मानला जातो. अलंकाराचे प्रकार समजून घेण्यापूर्वी अलंकार म्हणजे काय हा लेख वाचला, तर अलंकाराची मूळ कल्पना अधिक स्पष्ट होईल.

अलंकाराचे 2 मुख्य प्रकार

अलंकाराचे मुख्य 2 प्रकार पडतात — शब्दालंकार आणि अर्थालंकार:

प्रकारसौंदर्य कशामुळेउपप्रकारउदाहरण
शब्दालंकारशब्दांच्या विशिष्ट रचनेमुळे, नादामुळेअनुप्रास, यमक, श्लेषगडद निळे गडद निळे जलद भरून आले
अर्थालंकारशब्दांतून व्यक्त होणाऱ्या अर्थामुळेउपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, व्यतिरेक, दृष्टांत व इतरमुख जणू कमळच आहे

शब्दालंकारात शब्द बदलला, की सौंदर्य नाहीसे होते; अर्थालंकारात शब्द बदलला तरी अर्थ तसाच राहतो, म्हणून सौंदर्य टिकते. हाच दोन प्रकारांतील मूलभूत फरक आहे.

१. शब्दालंकार

शब्दांच्या विशिष्ट रचनेमुळे, त्यांच्या उच्चारातील नादामुळे किंवा एकाच शब्दाच्या दोन अर्थांमुळे जेव्हा काव्यात सौंदर्य निर्माण होते, तेव्हा शब्दालंकार होतो. शब्दालंकाराचे 3 प्रमुख उपप्रकार आहेत:

उपप्रकारलक्षणउदाहरण
अनुप्रासएका चरणात एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती होऊन नाद निर्माण होतोपोटापाशी पांडुरंग पाचवीला पोहोचला — ‘प’ अक्षराची पुनरावृत्ती
यमकचरणाच्या शेवटी किंवा मध्ये सारखे उच्चार असलेले शब्द येतातसुसंगती सदा घडो, सुजनवाक्य कानी पडो — ‘घडो-पडो’ यमक
श्लेषएकच शब्द वाक्यात दोन वेगळ्या अर्थांनी वापरला जातोहे मेघ, तू सर्वांना जीवन देतोस — ‘जीवन’ म्हणजे पाणी व आयुष्य

प्रत्येक उपप्रकाराची सविस्तर माहिती स्वतंत्र लेखात दिली आहे: अनुप्रास अलंकार, यमक अलंकार आणि श्लेष अलंकार.

२. अर्थालंकार

शब्दांच्या अर्थामुळे, दोन गोष्टींतील साम्यामुळे किंवा अर्थातील चमत्कृतीमुळे जेव्हा काव्यात सौंदर्य निर्माण होते, तेव्हा अर्थालंकार होतो. अर्थालंकाराचे अनेक उपप्रकार आहेत; परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे 8 उपप्रकार खालीलप्रमाणे:

उपप्रकारलक्षणउदाहरण
उपमादोन भिन्न गोष्टींतील साम्य जसा, सारखा, गत, परी या शब्दांनी दाखवले जातेसावळाच रंग तुझा पावसाळी नभापरी
उत्प्रेक्षाउपमेय जणू उपमानच आहे असे वाटते; जणू, गमे, वाटे हे शब्द येतातहा आंबा जणू साखरच!
रूपकउपमेय आणि उपमान यांत अभेद असतो — दोन्ही एकच आहेत असे मानले जातेलहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा
व्यतिरेकउपमेय हे उपमानापेक्षा श्रेष्ठ किंवा वरचढ दाखवले जातेअमृताहुनी गोड नाम तुझे देवा
दृष्टांतएखादी गोष्ट पटवून देण्यासाठी तशाच अर्थाचा प्रसिद्ध दाखला दिला जातोचंदनाचे हात पायही चंदन, तुका म्हणे तैसा सज्जनाचा अंग
अतिशयोक्तीएखादी गोष्ट आहे त्यापेक्षा खूप फुगवून किंवा वाढवून सांगितली जातेदमडीचा तेल आणलं, सासूबाईंचं न्हाणं झालं
अपन्हुतीउपमेयाचा निषेध करून उपमानच खरे आहे असे सांगितले जातेन हे नयन, पाकळ्या उमलल्या सरोजातिल
चेतनगुणोक्तीनिर्जीव वस्तूंवर सजीव प्राण्यांचे किंवा मानवी भावनांचे आरोपण केले जातेचाफा बोलेना, चाफा चालेना, चाफा खंत करी काही केल्या फुलेना

उपमा आणि उत्प्रेक्षा यांची सविस्तर माहिती स्वतंत्र लेखात दिली आहे: उपमा अलंकार आणि उत्प्रेक्षा अलंकार.

शब्दालंकार व अर्थालंकार यांतील फरक

मुद्दाशब्दालंकारअर्थालंकार
सौंदर्याचा आधारशब्दांची रचना व नादशब्दांचा अर्थ व साम्य
शब्द बदलल्याससौंदर्य नाहीसे होतेसौंदर्य टिकून राहते
मुख्य उपप्रकारअनुप्रास, यमक, श्लेषउपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, व्यतिरेक
ओळखण्याची खूणअक्षराची पुनरावृत्ती किंवा सारखा उच्चारसाम्यवाचक शब्द — जसा, जणू, सारखा

अलंकार कसा ओळखावा? — परीक्षेतील युक्ती

परीक्षेत वाक्य पाहून अलंकार ओळखायचा असेल, तर खालील खुणा लक्षात ठेवा:

  • एकाच अक्षराची 3 किंवा अधिक वेळा पुनरावृत्ती दिसली, तर अनुप्रास अलंकार.
  • चरणाच्या शेवटी ‘घडो-पडो’ सारखे सारखे उच्चार आले, तर यमक अलंकार.
  • एकाच शब्दाचे दोन अर्थ वाक्यात बसत असतील, तर श्लेष अलंकार.
  • ‘जसा, सारखा, गत, परी, सम’ हे शब्द आले, तर उपमा अलंकार.
  • ‘जणू, गमे, वाटे, भासे’ हे शब्द आले, तर उत्प्रेक्षा अलंकार.
  • ‘म्हणजे, हेच, हाच’ असे थेट एकरूपतेचे शब्द आले, तर रूपक अलंकार.
  • उपमेय हे उपमानापेक्षा ‘अधिक, श्रेष्ठ, गोड’ दाखवले, तर व्यतिरेक अलंकार.
  • एखादी गोष्ट खूपच फुगवून सांगितली असेल, तर अतिशयोक्ती अलंकार.
  • ‘न हे…’ असा निषेध करून दुसरेच खरे सांगितले, तर अपन्हुती अलंकार.
  • निर्जीव वस्तू माणसासारखी वागत असेल — बोलणे, चालणे, खंत करणे — तर चेतनगुणोक्ती अलंकार.

परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे प्रश्न

  • अलंकाराचे किती मुख्य प्रकार आहेत? — दोन: शब्दालंकार व अर्थालंकार.
  • ‘गडद निळे गडद निळे जलद भरून आले’ या ओळीत कोणता अलंकार आहे? — अनुप्रास (शब्दालंकार).
  • ‘सावळाच रंग तुझा पावसाळी नभापरी’ या ओळीत कोणता अलंकार आहे? — उपमा (अर्थालंकार).
  • ‘हा आंबा जणू साखरच!’ या वाक्यात कोणता अलंकार आहे? — उत्प्रेक्षा.
  • ‘लहान मूल म्हणजे मातीचा गोळा’ या वाक्यात कोणता अलंकार आहे? — रूपक.
  • ‘अमृताहुनी गोड नाम तुझे देवा’ या ओळीत कोणता अलंकार आहे? — व्यतिरेक.
  • श्लेष अलंकार कधी होतो? — एकच शब्द वाक्यात दोन वेगळ्या अर्थांनी वापरला जातो तेव्हा.
  • यमक अलंकाराची ओळख काय? — चरणाच्या शेवटी किंवा मध्ये सारखे उच्चार असलेले शब्द येतात.
  • शब्दालंकार व अर्थालंकार यांतील मुख्य फरक काय? — शब्दालंकारात शब्द बदलला की सौंदर्य जाते; अर्थालंकारात शब्द बदलला तरी अर्थामुळे सौंदर्य टिकते.
  • चेतनगुणोक्ती अलंकाराचे उदाहरण कोणते? — ‘चाफा बोलेना, चाफा चालेना’ — निर्जीव चाफ्यावर मानवी क्रिया आरोपल्या आहेत.

सारांश

अलंकार म्हणजे भाषेचे सौंदर्य वाढवणारी शब्दरचना. अलंकाराचे 2 मुख्य प्रकार आहेत — शब्दालंकार व अर्थालंकार. शब्दालंकारात शब्दांच्या रचनेमुळे व नादामुळे सौंदर्य निर्माण होते; त्याचे प्रमुख उपप्रकार अनुप्रास, यमक व श्लेष आहेत. अर्थालंकारात शब्दांच्या अर्थामुळे व दोन गोष्टींतील साम्यामुळे सौंदर्य निर्माण होते; त्याचे प्रमुख उपप्रकार उपमा, उत्प्रेक्षा, रूपक, व्यतिरेक, दृष्टांत, अतिशयोक्ती, अपन्हुती व चेतनगुणोक्ती आहेत. परीक्षेत अलंकार ओळखताना साम्यवाचक शब्द, अक्षराची पुनरावृत्ती आणि उपमेय-उपमान यांतील नाते या खुणा लक्षात ठेवल्या, की उत्तर चुकत नाही.

संबंधित लेख

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

अलंकार म्हणजे काय?
ज्या शब्दरचनेमुळे भाषेला सौंदर्य प्राप्त होते आणि वाचकाच्या किंवा श्रोत्याच्या मनावर खोल परिणाम होतो, त्या रचनेला अलंकार म्हणतात. अलंकार म्हणजे दागिना — जसा दागिना घातल्याने व्यक्तीचे सौंदर्य वाढते, तसा अलंकार वापरल्याने भाषेचे सौंदर्य वाढते.

अलंकाराचे किती प्रकार आहेत?
अलंकाराचे 2 मुख्य प्रकार आहेत — शब्दालंकार आणि अर्थालंकार. शब्दालंकाराचे प्रमुख उपप्रकार अनुप्रास, यमक व श्लेष आहेत, तर अर्थालंकाराचे प्रमुख उपप्रकार उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, व्यतिरेक, दृष्टांत, अतिशयोक्ती, अपन्हुती व चेतनगुणोक्ती आहेत.

शब्दालंकार म्हणजे काय?
शब्दांच्या विशिष्ट रचनेमुळे, त्यांच्या उच्चारातील नादामुळे किंवा एकाच शब्दाच्या दोन अर्थांमुळे जेव्हा काव्यात सौंदर्य निर्माण होते, तेव्हा शब्दालंकार होतो. उदाहरण: अनुप्रास, यमक, श्लेष. शब्दालंकारात शब्द बदलला, की सौंदर्य नाहीसे होते.

अर्थालंकार म्हणजे काय?
शब्दांच्या अर्थामुळे, दोन गोष्टींतील साम्यामुळे किंवा अर्थातील चमत्कृतीमुळे जेव्हा काव्यात सौंदर्य निर्माण होते, तेव्हा अर्थालंकार होतो. उदाहरण: उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, व्यतिरेक. शब्द बदलला तरी अर्थामुळे सौंदर्य टिकते.

उपमा आणि उत्प्रेक्षा यांतील फरक काय आहे?
उपमेत दोन भिन्न गोष्टींतील साम्य ‘जसा, सारखा, गत, परी’ या शब्दांनी दाखवले जाते, जसे ‘मुख कमळासारखे आहे’. उत्प्रेक्षेत उपमेय जणू उपमानच आहे असे वाटते आणि ‘जणू, गमे, वाटे’ हे शब्द येतात, जसे ‘मुख जणू कमळच आहे’.

अलंकार परीक्षेत कसा ओळखावा?
एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती असेल तर अनुप्रास, चरणाच्या शेवटी सारखे उच्चार असतील तर यमक, एकाच शब्दाचे दोन अर्थ असतील तर श्लेष, ‘जसा, सारखा’ आले तर उपमा, ‘जणू, गमे’ आले तर उत्प्रेक्षा आणि थेट एकरूपता असेल तर रूपक अलंकार ओळखावा.

naukrininja.com

नमस्कार मित्रहो Naukrininja.cpm या आपल्या website वर आपले मनःपूर्वक स्वागत आहे. मी गेली ४ वर्ष स्पर्धा परीक्षांचा अभ्यास करत आहे.मला अभ्यास करताना ज्या अडचणी आल्या त्या अडचणी गरजु व ग्रामीण भागातील विद्यार्थांना येऊ नये म्हणून या website ची स्थापना केली.या वेबसाईट वर तुम्हाला स्पर्धा परीक्षा नवीन जाहिरात updates, काही महत्वाचे मराठी व्याकरण,स्पर्धा परीक्षा निकाल अश्या काही महत्वाच्या गोष्टी देण्याचा प्रयत्न करत आहे.सदर website वरील माहिती विविध online,offline, तसेच स्वतःच्या अभ्यासा वरून घेतली अथवा पुरवली जाते.आपल्या सर्वांचे सहकार्य नेहमी सोबत ठेवाल ही विनंती

Related Job Posts

मी सैनिक झालो तर निबंध मराठी | 10 ओळी व 300 शब्द

Job Post:
Qualification:
Job Salary:
Last Date to Apply:
Apply Now

Surat Municipal Corporation Bharti 2026: 18 जागा, अर्ज 18 नोव्हेंबरपासून

Job Post:

Chief Fire Officer & Instrumentation Technician — 18 posts

Qualification:

B.E. (Fire) / Divisional Officers Course (CFO) | ITI (Instrumentation) (Technician)

Job Salary:

₹25,500–2,08,700 (post-wise)

Last Date to Apply:

2 December 2026

Apply Now

UPSSSC Fireman Result 2026: विधान भवन रक्षक निकाल जाहीर, Main परीक्षेसाठी शॉर्टलिस्ट

Job Post:

Vidhan Bhawan Rakshak & Agnirakshak — 170 posts

Qualification:

Intermediate (12th) + PET 2025

Job Salary:

₹21,700–69,100

Last Date to Apply:
Apply Now

UPSSSC Auditor Result 2026: 10,409 उमेदवार Main परीक्षेसाठी शॉर्टलिस्ट

Job Post:

Auditor & Assistant Accountant — Eligibility Result

Qualification:

B.Com / PG Diploma in Accountancy + NIELIT O Level + PET 2025

Job Salary:
Last Date to Apply:
Apply Now

Leave a Comment