एकाच शब्दाचे दोन अर्थ होऊ शकतात, हे तुम्हाला माहीत आहेच. पण एकाच वाक्यात एकच शब्द एकाच वेळी दोन अर्थांनी वापरण्याची कला म्हणजे काय? — तोच श्लेष अलंकार! “मित्राच्या उदयाने कोणाला आनंद होत नाही?” हे वाक्य वाचा. इथे ‘मित्र’ म्हणजे सखा आणि ‘मित्र’ म्हणजे सूर्य — दोन्ही अर्थ एकाच वेळी लागू पडतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने Shlesh Alankar Example in Marathi हा नेहमी शोधला जाणारा विषय आहे, म्हणून या लेखात व्याख्या, सभंग-अभंग हे प्रकार आणि दोन्ही अर्थांच्या स्पष्टीकरणासह ९ निवडक उदाहरणे दिली आहेत.

श्लेष अलंकाराची व्याख्या

श्लेष हा मुळात शब्दालंकार मानला जातो, कारण चमत्कृती शब्दावर अवलंबून असते — तो शब्द बदलून समानार्थी शब्द ठेवला की गंमतच संपते. “मित्राच्या उदयाने…” या वाक्यात ‘मित्र’च्या जागी ‘सखा’ ठेवून पाहा — सूर्याचा अर्थ गायबच होतो! (काही व्याकरणकार श्लेषाला उभयालंकारही म्हणतात, कारण अर्थाचीही चमत्कृती त्यात असतेच — पण परीक्षेसाठी ‘शब्दालंकार’ हेच उत्तर प्रमाण मानले जाते.) अलंकारांची मूलभूत ओळख करून घ्यायची असेल तर अलंकार व अलंकाराचे प्रकार हा लेख आधी वाचा.

‘दोन अर्थ’ ही संकल्पना नेमकी काय?

प्रत्येक द्व्यर्थी शब्द म्हणजे श्लेष नव्हे — ही गोष्ट पक्की लक्षात ठेवा. ‘नाव’ या शब्दाचे ‘name’ आणि ‘होडी’ असे दोन अर्थ आहेत; पण “माझे नाव राम आहे” या वाक्यात श्लेष नाही, कारण येथे फक्त एकच अर्थ लागू होतो. श्लेष होण्यासाठी तीन अटी पूर्ण व्हाव्या लागतात —

• शब्द एकच असावा (द्व्यर्थी),
• वाक्याच्या संदर्भात दोन्ही अर्थ एकाच वेळी लागू पडावेत,
• त्या दुहेरी अर्थामुळे चमत्कृती — म्हणजे वाचणाऱ्याला ‘वा!’ वाटावे.

म्हणूनच “हे मेघा, तू सर्वांना जीवन देतोस” हे श्लेषाचे उदाहरण ठरते — मेघ पाणी (जीवन) देतो हेही खरे आणि त्या पाण्यामुळे प्राणिमात्रांना आयुष्य (जीवन) मिळते हेही खरे.

श्लेष अलंकाराचे प्रकार — अभंग श्लेष व सभंग श्लेष

१. अभंग श्लेष

‘अभंग’ म्हणजे न मोडलेला. शब्द जसाच्या तसा ठेवून त्याचे दोन अर्थ निघत असतील, तर तो अभंग श्लेष. उदा. ‘मित्र’ हा शब्द न तोडता सखा आणि सूर्य असे दोन अर्थ देतो.

२. सभंग श्लेष

‘सभंग’ म्हणजे मोडलेला. शब्दाची फोड करून — तो तोडून — दुसरा अर्थ निघत असेल, तर तो सभंग श्लेष. उदा. ‘नवरी’ → ‘न + वरी’ (वरणार नाही). एकसंध वाचल्यास एक अर्थ आणि तोडून वाचल्यास दुसरा — ही सभंग श्लेषाची खूण.

श्लेष अलंकाराची ९ उदाहरणे — दोन्ही अर्थांच्या स्पष्टीकरणासह

द्व्यर्थी शब्दांचा खजिना — श्लेषासाठी उपयुक्त शब्द

खालील शब्द दोन-दोन अर्थ बाळगतात. परीक्षेतील श्लेषाची उदाहरणे बहुधा याच शब्दांभोवती फिरतात —

अशा शब्दांचा साठा वाढवण्यासाठी समानार्थी शब्द या लेखाचा सराव उपयोगी पडेल — कारण एका शब्दाचे अनेक अर्थ आणि अनेक शब्दांचा एक अर्थ, या दोन्ही याद्या परीक्षेत हातात हात घालून येतात.

श्लेष आणि यमक — गोंधळ टाळा

दोन्ही शब्दालंकार, दोन्हींमध्ये शब्दांचा खेळ — मग फरक काय? सूत्र सोपे आहे: यमकात शब्द (किंवा अक्षरे) पुन्हा-पुन्हा येतात, प्रत्येक वेळी अर्थ वेगळा असला तरी शब्द दोनदा लिहिलेला दिसतो. श्लेषात शब्द एकदाच येतो आणि तिथूनच दोन अर्थ निघतात. “नवरी… न-वरी” सारख्या ओळीत दोन्हींचा संगम दिसतो, पण चमत्कृती फोडीवर आधारित असल्याने प्राधान्य श्लेषाला दिले जाते. यमकाची सविस्तर उदाहरणे यमक अलंकार या लेखात पाहा; तसेच नादमाधुर्याचा तिसरा भाऊ अनुप्रास अलंकार हाही वाचून ठेवा.

परीक्षाभिमुख तयारी — MPSC, पोलीस भरती, तलाठी

माझ्या अनुभवानुसार, श्लेषावरचा प्रश्न आला की निम्मे विद्यार्थी ‘यमक’ हा पर्याय निवडून गुण घालवतात. खालील नमुना प्रश्न सोडवून पाहा —

तयारीची त्रिसूत्री: वरील ९ उदाहरणांपैकी किमान ५ पाठ करा; द्व्यर्थी शब्दांचा तक्ता वहीत उतरवा; आणि उपमा-उत्प्रेक्षा-श्लेष-यमक-अनुप्रास या पाचही अलंकारांची एक तुलनात्मक उजळणी परीक्षेआधी करा. उपमा व उत्प्रेक्षा यांच्या स्वतंत्र लेखांसाठी — उपमा अलंकार आणि उत्प्रेक्षा अलंकार.

FAQ — विद्यार्थ्यांचे नेहमीचे प्रश्न

समारोप

श्लेष म्हणजे भाषेतील चतुराईचा कळस — एक शब्द, दोन अर्थ, आणि वाचकाच्या चेहऱ्यावर हसू. अभंग-सभंग हा फरक, द्व्यर्थी शब्दांचा तक्ता आणि वरची ९ उदाहरणे — एवढी शिदोरी परीक्षेसाठी पुरेशी आहे. अलंकाराचा अभ्यास इथेच थांबवू नका; खालील लेखांमधून साखळी पूर्ण करा.