“राम शाळेत गेला. रामने अभ्यास केला. रामला बक्षीस मिळाले.” — ही वाक्ये वाचताना काहीतरी खटकते ना? ‘राम’ या नामाची सारखी पुनरावृत्ती कानाला टोचते. हीच पुनरावृत्ती टाळण्याचे काम मराठी व्याकरणात सर्वनाम (Sarvanam in Marathi) करते. आजच्या या लेखात आपण सर्वनामाची व्याख्या, मूळ नऊ सर्वनामे, सहा प्रकार आणि परीक्षेत विचारली जाणारी उदाहरणे — सगळे एका दमात समजून घेऊ.

सर्वनाम म्हणजे काय? – व्याख्या

आता सुरुवातीचे वाक्य सर्वनाम वापरून पुन्हा लिहू — “राम शाळेत गेला. त्याने अभ्यास केला. त्याला बक्षीस मिळाले.” बघा, किती सहज आणि नैसर्गिक वाटते! येथे ‘त्याने’, ‘त्याला’ हे शब्द ‘राम’ या नामाची जागा घेतात.

एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवा — सर्वनामाला स्वतःचा अर्थ नसतो. ते ज्या नामाऐवजी येते, त्या नामाचा अर्थ त्याला प्राप्त होतो. म्हणूनच सर्वनाम ही शब्दांच्या आठ जातींपैकी दुसरी विकारी जात मानली जाते. नाम म्हणजे काय हे आधी स्पष्ट असेल, तर सर्वनाम समजायला दोन मिनिटेही लागत नाहीत.

मूळ सर्वनामे – फक्त ९ शब्द

मराठीत सर्वनामांची रूपे अनेक दिसली, तरी मूळ सर्वनामे फक्त नऊ आहेत. परीक्षेत “मराठीत मूळ सर्वनामे किती?” हा प्रश्न अनेकदा आलेला आहे — उत्तर नऊ.

मी तू तो हा जो कोण काय आपण स्वतः

बाकी सगळी रूपे — ती, ते, आम्ही, तुम्ही, ज्याने, कोणाला, त्यांचे — या नऊ मूळ सर्वनामांचीच लिंग, वचन व विभक्तीनुसार बदललेली रूपे आहेत.

विभक्तीचे प्रत्यय लागताना सर्वनामांची रूपे किती बदलतात, हे या तक्त्यावरून पाहा —

म्हणजे ‘माझा’ हा शब्द वेगळे सर्वनाम नाही — ते ‘मी’चेच षष्ठीतले रूप आहे. हा मुद्दा एकदा उमगला की सर्वनामांची लांबलचक यादी पाठ करण्याची गरजच उरत नाही.

सर्वनामाचे ६ प्रकार

आता मुख्य भाग. सर्वनामाचे सहा प्रकार आहेत. प्रत्येक प्रकार एका उदाहरणासह पक्का करून मगच पुढे जा.

१पुरुषवाचक सर्वनाम

२दर्शक सर्वनाम

३संबंधी सर्वनाम

४प्रश्नार्थक सर्वनाम

५सामान्य (अनिश्चित) सर्वनाम

६आत्मवाचक सर्वनाम

लिंग व वचनानुसार होणारे बदल

सर्वनाम विकारी आहे — म्हणजे त्याची रूपे बदलतात. पण गंमत अशी की सगळीच सर्वनामे बदलत नाहीत!

“लिंगानुसार बदलणारी सर्वनामे किती?” — उत्तर तीन. “वचनानुसार बदलणारी किती?” — उत्तर पाच. हे दोन आकडे परीक्षागृहात जाण्यापूर्वी पक्के करा. एकवचन-अनेकवचनाच्या अधिक सरावासाठी वचन बदला – १००+ शब्द हा लेख उपयोगी पडेल.

नाम आणि सर्वनाम यांतील फरक

एक गोष्ट आवर्जून लक्षात ठेवा — सर्वनाम वापरण्यापूर्वी ते कोणत्या नामाऐवजी आले आहे, हे वाचणाऱ्याला स्पष्ट असावे लागते. “त्याने मला पुस्तक दिले” हे वाक्य एकटे वाचले तर ‘त्याने’ म्हणजे कोण, हे कळत नाही. म्हणूनच लेखनात आधी नाम आणि मग सर्वनाम असा क्रम पाळला जातो. निबंध वा व्याकरणाच्या इतर घटकांचा अभ्यास करताना हा संकेत उपयोगी पडतो.

१५ उदाहरणे – प्रकारासह

खालील प्रत्येक वाक्यातील ठळक शब्द सर्वनाम आहे; कंसात त्याचा प्रकार दिला आहे. आधी स्वतः ओळखण्याचा प्रयत्न करा, मग कंस वाचा.

सर्वनामे प्रत्यक्ष वापरात – एक संवाद

नियम कितीही वाचले, तरी भाषा प्रत्यक्ष वापरातूनच कळते. खालचा छोटा संवाद वाचा आणि त्यातील प्रत्येक सर्वनाम मनातल्या मनात ओळखा —

आता तपासा — ‘तू’, ‘मी’ पुरुषवाचक; पहिल्या वाक्यातले ‘काय’ प्रश्नार्थक; ‘हे’ दर्शक; ‘जो…तो’ संबंधी-दर्शक जोडी; आईच्या प्रश्नातले ‘कोणी’ प्रश्नार्थक, पण चिनूच्या उत्तरातले ‘कोणी नाही’ मधले ‘कोणी’ अनिश्चित; आणि ‘स्वतः’ आत्मवाचक. एका चार ओळींच्या संवादात सहाही प्रकार भेटले! रोजच्या बोलण्यात सर्वनामे किती भरून राहिली आहेत, याचा हा पुरावा.

प्रकार ओळखण्याच्या युक्त्या

परीक्षेतील महत्त्व व नमुना प्रश्न

MPSC, पोलीस भरती, तलाठी, आरोग्य विभाग — कोणतीही परीक्षा घ्या, नाम-सर्वनाम-विशेषण या त्रिकुटावर मिळून २-३ प्रश्न ठरलेले असतात. माझ्या अनुभवानुसार, सर्वनामावरचा प्रश्न बहुधा ‘आपण’च्या दुहेरी भूमिकेवर किंवा दर्शक-सार्वनामिक गोंधळावर बेतलेला असतो. काही नमुना प्रश्न —

• ‘मराठीत मूळ सर्वनामे किती आहेत?’ → नऊ
• ‘तो आपण होऊन आला’ — ‘आपण’ या सर्वनामाचा प्रकार? → आत्मवाचक
• ‘जे चकाकते ते सोने नसते’ — ‘जे’ चा प्रकार? → संबंधी सर्वनाम
• ‘कोणी कोणास हसू नये’ — ‘कोणी’ चा प्रकार? → सामान्य/अनिश्चित सर्वनाम
• ‘लिंगानुसार बदलणारी सर्वनामे कोणती?’ → तो, हा, जो
• ‘तुम्ही स्वतः येऊन पाहा’ — ‘स्वतः’ चा प्रकार? → आत्मवाचक
• ‘हे’ या शब्दाची जात ‘हे घर आमचे आहे’ व ‘हे आमचे घर आहे’ या वाक्यांत ओळखा. → अनुक्रमे सार्वनामिक विशेषण व दर्शक सर्वनाम
• ‘सर्वनामाला स्वतंत्र अर्थ असतो का?’ → नाही; ते ज्या नामाऐवजी येते त्याचा अर्थ धारण करते

एक शेवटची सूचना — पर्याय वाचताना ‘सामान्य’ आणि ‘अनिश्चित’ ही दोन्ही नावे एकाच प्रकाराची आहेत, हे विसरू नका. काही पुस्तकांत ‘सामान्य सर्वनाम’ तर काहींत ‘अनिश्चित सर्वनाम’ असे नाव येते; परीक्षेत दोन्हींपैकी कोणतेही आले तरी गोंधळू नका.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

सर्वनाम म्हणजे काय?

नामाचा पुनरुच्चार टाळण्यासाठी नामाऐवजी वापरल्या जाणाऱ्या विकारी शब्दाला सर्वनाम म्हणतात. उदा. ‘राम शाळेत गेला. तो उशिरा पोहोचला.’ इथे ‘तो’ हे सर्वनाम.

मराठीत मूळ सर्वनामे किती आहेत?

नऊ — मी, तू, तो, हा, जो, कोण, काय, आपण आणि स्वतः.

सर्वनामाचे प्रकार किती?

सहा — पुरुषवाचक, दर्शक, संबंधी, प्रश्नार्थक, सामान्य (अनिश्चित) आणि आत्मवाचक.

‘आपण’ हे कोणते सर्वनाम आहे?

संदर्भानुसार ठरते — ‘आपण सिनेमाला जाऊ’ मध्ये पुरुषवाचक, तर ‘तो आपण होऊन आला’ मध्ये आत्मवाचक.

नाम व सर्वनाम यांत मुख्य फरक काय?

नामाला स्वतःचा स्वतंत्र अर्थ असतो; सर्वनामाला नसतो — ते ज्या नामाऐवजी येते त्याचा अर्थ धारण करते.

निष्कर्ष

नऊ मूळ सर्वनामे आणि सहा प्रकार — एवढा मर्यादित पण हमखास गुण देणारा हा घटक. वरील युक्त्या वापरून उदाहरणे सोडवत राहा. पुढे नाम व नामाचे प्रकार, विशेषण व त्याचे प्रकार आणि क्रियापद हे लेख वाचा; संपूर्ण उजळणीसाठी मराठी व्याकरण संपूर्ण मार्गदर्शक उपयोगी पडेल.