‘आंबा’ म्हटल्यावर डोळ्यांसमोर नुसता आंबा येतो; पण ‘पिवळाधमक, रसाळ हापूस आंबा’ म्हटले की तोंडाला पाणी सुटते! हा फरक कशामुळे? — विशेषणांमुळे. नामाच्या अंगचा गुण, रंग, संख्या किंवा वैशिष्ट्य सांगून त्याचे चित्र स्पष्ट करणारा शब्द म्हणजे विशेषण (Visheshan in Marathi). या लेखात विशेषणाची व्याख्या, तीन मुख्य प्रकार व त्यांचे उपप्रकार, वीसहून अधिक उदाहरणे आणि परीक्षेत हमखास विचारले जाणारे बारकावे — सगळे सविस्तर पाहू.

विशेषणाची व्याख्या व विशेष्य-विशेषण संबंध

‘हुशार मुलगा’ या शब्दसमूहात ‘हुशार’ हे विशेषण आणि ‘मुलगा’ हे विशेष्य. विशेषण नसते तर ‘मुलगा’ या शब्दात जगातले सगळे मुलगे आले असते; ‘हुशार’ या एका शब्दाने ती व्याप्ती फक्त हुशार मुलांपुरती मर्यादित झाली. हेच विशेषणाचे खरे काम — नामाचे नेमके चित्र उभे करणे.

इथे एक गंमत लक्षात घ्या: विशेषण नामाची व्याप्ती (किती जणांना लागू होते) कमी करते, पण अर्थ (माहिती किती मिळते) वाढवते. ‘मुलगा’ पेक्षा ‘हुशार मुलगा’ मध्ये माहिती जास्त आहे, पण ती लागू होणारी माणसे कमी आहेत. व्याख्या घोकण्यापेक्षा हे तत्त्व समजून घेतले की विशेषण कधीच विसरत नाही.

विशेषण ही शब्दांच्या आठ जातींपैकी तिसरी विकारी जात. नाम आणि सर्वनाम या आधीच्या दोन जाती समजल्या असतील, तर विशेषण म्हणजे त्यांचाच पुढचा स्वाभाविक टप्पा.

आणखी एक बारकावा — विशेष्याच्या लिंग-वचनानुसार काही विशेषणांची रूपे बदलतात. ‘चांगला मुलगा, चांगली मुलगी, चांगले मूल’. अशा विशेषणांना विकारी विशेषणे म्हणतात; तर ‘हुशार, सुंदर, गरीब’ अशी रूप न बदलणारी विशेषणे अविकारी असतात.

१. गुणवाचक विशेषण

नामाचा गुण, दोष, रंग, आकार, चव, स्थिती दाखवणाऱ्या विशेषणाला गुणवाचक विशेषण म्हणतात. हा सर्वांत मोठा आणि सर्वांत जास्त वापरला जाणारा प्रकार.

एका नामाला एकाहून अधिक गुणवाचक विशेषणेही लागू शकतात — ‘शांत, समजूतदार आणि कष्टाळू मुलगी’. अशा वेळी विशेषणांमध्ये स्वल्पविराम येतो; हा नियम विरामचिन्हांच्या लेखात सविस्तर दिला आहे. आणखी एक निरीक्षण — मराठी साहित्यातील वर्णनाचे सगळे सौंदर्य गुणवाचक विशेषणांवरच उभे असते; ‘हिरवे हिरवेगार गालिचे’ ही बालकवींची ओळ आठवा.

२. संख्यावाचक विशेषण व त्याचे ५ उपप्रकार

नामाची संख्या, क्रम, पट किंवा प्रमाण सांगणाऱ्या विशेषणाला संख्यावाचक विशेषण म्हणतात. परीक्षेच्या दृष्टीने हा प्रकार सर्वांत महत्त्वाचा, कारण उपप्रकार ओळखण्याचे प्रश्न याच भागावर येतात.

२.१ गणनावाचक

निश्चित संख्या सांगणारे — एक, दोन, दहा, शंभर. उदा. वर्गात चाळीस विद्यार्थी आहेत. अपूर्ण संख्या सांगणारे ‘अर्धा, पाव, सव्वा’ हेही याच गटात (अपूर्णांकवाचक) मोडतात. मराठी अंकांच्या उजळणीसाठी मराठी अंक १ ते १०० पाहा.

२.२ क्रमवाचक

क्रम सांगणारे — पहिला, दुसरा, दहावा, शेवटचा. उदा. सीमाने धावण्याच्या शर्यतीत पहिला क्रमांक मिळवला.

२.३ आवृत्तिवाचक

पट सांगणारे — दुप्पट, तिप्पट, चौपट, दुहेरी. उदा. यंदा शेतात दुप्पट पीक आले.

२.४ पृथकत्ववाचक

‘वेगवेगळेपणा’ सांगणारे, बहुधा द्विरुक्त रूपात — एकेक, दोन-दोन, दहा-दहा. उदा. मुलांनी एकेक फळ उचलले. / दहा-दहा मुलांचे गट करा.

२.५ अनिश्चित संख्यावाचक

नेमकी संख्या न सांगणारे — काही, अनेक, थोडे, भरपूर, सर्व, मोजके. उदा. सभेला अनेक लोक आले होते.

३. सार्वनामिक विशेषण

सर्वनामापासून तयार होऊन नामापूर्वी येणाऱ्या विशेषणाला सार्वनामिक विशेषण म्हणतात. हा, ही, हे, तो, ती, ते, माझा, तुझा, आमचा, कोणता, कसला, असला, तसला, एवढा, इतका, जितका — ही सगळी सार्वनामिक विशेषणे होऊ शकतात.

उदा. हा रस्ता गावाकडे जातो. / माझे पुस्तक हरवले. / कोणता रंग तुला आवडतो?

इथेच परीक्षेतला सर्वांत आवडता सापळा दडलेला आहे. ‘हा’ हा शब्द नामापूर्वी येऊन नामाबद्दल माहिती सांगत असेल, तरच तो सार्वनामिक विशेषण; नामाच्या ऐवजी आला असेल, तर ते दर्शक सर्वनाम. तुलना पाहा —

हा फरक अधिक खोलात समजून घ्यायचा असेल तर सर्वनाम व त्याचे प्रकार हा लेख आधी वाचून या.

साधित विशेषणे – एक पाऊल पुढे

वरचे तीन मुख्य प्रकार झाले. पण काही विशेषणे इतर शब्दांपासून ‘साधून’ म्हणजे तयार करून वापरली जातात — त्यांना साधित विशेषणे म्हणतात. स्पर्धा परीक्षेच्या मुख्य टप्प्यात हा बारकावा विचारला गेला आहे.

• नामसाधित — नामापासून: सोने → सोनेरी हार; रेशीम → रेशमी शालू
• धातुसाधित — क्रियापदाच्या धातूपासून: हस → हसरा चेहरा; बोल → बोलका पोपट (धातू म्हणजे काय, हे क्रियापद लेखात सविस्तर दिले आहे)
• अव्ययसाधित — अव्ययापासून: वर → वरचा मजला; मागे → मागची बाजू

विशेषणांची लिंग-वचनानुसार रूपे

विशेषण ही विकारी शब्दजात आहे, पण सगळीच विशेषणे रूप बदलत नाहीत. नियम सोपा आहे — आकारान्त विशेषणे बदलतात, बाकीची बहुधा जशीच्या तशी राहतात.

‘चांगला मुलगी’ असे कानाला खटकते ते याच नियमामुळे! एकवचन-अनेकवचनाच्या अशा बदलांचा भरपूर सराव वचन बदला या लेखात मिळेल.

अधिविशेषण व विधिविशेषण

विशेषण वाक्यात कोठे येते, यावरून त्याच्या वापराचे दोन प्रकार पडतात —

शब्द तोच, अर्थ तोच; फक्त जागा बदलली की वापराचा प्रकार बदलतो. सोपे आहे ना?

नाम-विशेषणांची अदलाबदल – परीक्षेतला खास मुद्दा

कधी कधी विशेषण नामाची भूमिका घेते आणि नाम विशेषणाची. हा बारकावा MPSC च्या मुख्य परीक्षेत विचारला गेला आहे, म्हणून नीट पाहा —

• विशेषणाचा नामाप्रमाणे उपयोग: ‘गरिबांना मदत करा’ — इथे ‘गरीब’ हे मूळचे विशेषण, पण वाक्यात विशेष्यच नसल्याने ते स्वतःच नामाप्रमाणे वापरले आहे. तसेच — ‘शहाण्याला शब्दांचा मार.’
• नामाचा विशेषणाप्रमाणे उपयोग: ‘तो बेरकी माणूस आहे’ किंवा ‘सोलापूर जिल्हा’, ‘कापूस बाजार’ — इथे एक नाम दुसऱ्या नामाबद्दल माहिती सांगते, म्हणून ते विशेषणाचे काम करते.

प्रश्नात “अधोरेखित शब्दाची जात ओळखा” असे आले, तर शब्दाची मूळ जात न पाहता वाक्यातील कार्य पाहूनच उत्तर द्या. व्याकरणात शब्दाची जात त्याच्या कामावरून ठरते, जन्मावरून नाही — हे सूत्र कायम लक्षात ठेवा.

२२ उदाहरणांचा तक्ता

आता एकाच तक्त्यात भरपूर सराव करू. प्रत्येक वाक्यातील विशेषण, त्याचे विशेष्य आणि प्रकार दिला आहे. आधी उजवीकडचे दोन स्तंभ झाकून स्वतः उत्तरे काढा.

ओळखण्याच्या युक्त्या

परीक्षाभिमुख नमुना प्रश्न

तलाठी, पोलीस भरती आणि MPSC च्या जुन्या प्रश्नपत्रिका चाळल्या, तर विशेषणावरचे प्रश्न साधारण असे दिसतात —

• ‘सैनिकांनी दुप्पट वेगाने हल्ला चढवला’ — ‘दुप्पट’ या विशेषणाचा उपप्रकार कोणता? → आवृत्तिवाचक संख्यावाचक
• ‘हे पुस्तक माझे आहे’ व ‘हे माझे पुस्तक आहे’ — दोन्ही वाक्यांतील ‘हे’ ची जात ओळखा. → अनुक्रमे दर्शक सर्वनाम व सार्वनामिक विशेषण
• ‘बोलका’ हे विशेषण कशापासून साधले आहे? → धातूपासून (धातुसाधित)
• ‘सभेला थोडे लोक आले’ — ‘थोडे’ चा प्रकार? → अनिश्चित संख्यावाचक
• विशेष्य म्हणजे काय? → ज्या नामाबद्दल विशेषण माहिती सांगते ते नाम
• ‘गरिबांना मदत करावी’ — ‘गरीब’ या शब्दाचा वाक्यातील उपयोग कोणता? → विशेषणाचा नामाप्रमाणे उपयोग
• ‘मुलांनी दहा-दहा रुपये वर्गणी दिली’ — ‘दहा-दहा’ चा उपप्रकार? → पृथकत्ववाचक संख्यावाचक
• ‘चांगली’ हे रूप कोणत्या विशेष्यासोबत येईल — मुलगा, मुलगी की मूल? → मुलगी (स्त्रीलिंगी विशेष्य)

माझ्या अनुभवानुसार, विशेषणाचा प्रश्न चुकण्याचे एकमेव कारण म्हणजे घाई — शब्द कोणाबद्दल माहिती सांगतो हे न तपासता उत्तर ठरवणे. नामाबद्दल असेल तरच विशेषण; क्रियापदाबद्दल असेल तर क्रियाविशेषण. एवढी काळजी घेतली की गुण पक्का. विशेषणांचा शब्दसंग्रह वाढवण्यासाठी समानार्थी शब्द या लेखाचाही उपयोग होईल.

FAQ – वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

विशेषण म्हणजे काय?

नामाबद्दल विशेष माहिती सांगणाऱ्या शब्दाला विशेषण म्हणतात. उदा. ‘उंच इमारत’ मधील ‘उंच’. ज्या नामाबद्दल माहिती सांगितली जाते त्याला विशेष्य म्हणतात.

विशेषणाचे मुख्य प्रकार किती?

तीन — गुणवाचक (गुण/रंग/आकार), संख्यावाचक (संख्या/क्रम/पट) आणि सार्वनामिक (सर्वनामापासून बनलेली). शिवाय नामसाधित, धातुसाधित व अव्ययसाधित अशी साधित विशेषणेही असतात.

संख्यावाचक विशेषणाचे उपप्रकार कोणते?

पाच — गणनावाचक (दोन, अर्धा), क्रमवाचक (पहिला), आवृत्तिवाचक (दुप्पट), पृथकत्ववाचक (एकेक, दहा-दहा) आणि अनिश्चित (काही, अनेक).

सार्वनामिक विशेषण आणि सर्वनाम यांत फरक काय?

शब्द नामापूर्वी येऊन नामाबद्दल माहिती सांगत असेल तर ते सार्वनामिक विशेषण (‘हा मुलगा हुशार आहे’), आणि तोच शब्द नामाच्या ऐवजी स्वतंत्र आला असेल तर ते सर्वनाम (‘हा हुशार आहे’). नामाची उपस्थिती हीच खरी कसोटी.

विशेषणाची रूपे लिंग-वचनानुसार कधी बदलतात?

फक्त आ-कारान्त विशेषणांची रूपे बदलतात — चांगला मुलगा, चांगली मुलगी, चांगले मूल. इतर विशेषणे (हुशार, सुंदर, गरीब) सर्व लिंग-वचनांत तशीच राहतात.

निष्कर्ष

विशेषण हा नामाला रंग देणारा घटक. गुणवाचक, संख्यावाचक व सार्वनामिक हे तीन प्रकार, संख्यावाचकाचे पाच उपप्रकार आणि विशेष्य-विशेषण संबंध एवढे पक्के केले की परीक्षेतला हा प्रश्न तुमचाच. पुढची पायरी म्हणून नाम व नामाचे प्रकार, सर्वनाम व त्याचे प्रकार आणि क्रियापद हे लेख वाचा. संपूर्ण उजळणीसाठी मराठी व्याकरण मार्गदर्शक आहेच.